Në fillim të dhjetorit, Bullgaria përjetoi mobilizimin më të madh shoqëror të dekadave të fundit. Më 1 dhjetor, dhjetëra mijëra njerëz dolën në rrugët e Sofjes, ndërsa protesta masive u zhvilluan edhe në Plovdiv, Varna dhe qytete të tjera të vendit. Ajo që filloi si kundërshtim ndaj buxhetit shtetëror për vitin 2026, u shndërrua shpejt në një revoltë mbarëkombëtare kundër qeverisë dhe kapjes së shtetit nga rrjete oligarkike.
Qeveria e koalicionit e drejtuar nga kryeministri Rosen Zheljazkov, e mbështetur në partinë e qendrës së djathtë Qytetarë për Zhvillimin Evropian të Bullgarisë (GERB), e humbi aftësinë për të qeverisur nën presionin e protestave të vazhdueshme në rrugë. Në mediat kryesore perëndimore, këto ngjarje shpesh u paraqitën si një “kryengritje pro-evropiane”, duke nënkuptuar se protestat ishin në mbrojtje të integrimit të Bullgarisë në BE. Ky interpretim jo vetëm që e thjeshton tej mase realitetin, por në fakt e shtrembëron qëllimin e protestave. Në thelb, ato u nxitën nga pakënaqësia e thellë ndaj korrupsionit, klientelizmit dhe pandëshkueshmërisë së elitave – probleme që kanë bashkëjetuar me integrimin formal evropian për vite me radhë.
Shkaku i menjëhershëm i krizës ishte propozimi për buxhetin e vitit 2026, i cili shënoi një largim të qartë nga qasja relativisht konservatore fiskale që Bullgaria kishte ndjekur më parë. Qeveria propozoi rritje të ndjeshme të pagave në sektorin publik – shumë më të larta se rritja e pagave në sektorin privat – ndërkohë që rriti taksat dhe kontributet për bizneset dhe punonjësit.
Në një vend që prej kohësh vuan nga administrata e politizuar dhe klientelizmi, këto masa nuk u perceptuan si politika zhvillimore, por si një përpjekje për të forcuar më tej strukturat besnike ndaj pushtetit. Kritikët argumentuan se fondet shtesë do të përfundonin në institucione joefikase, duke forcuar rrjetet e varësisë personale dhe politike. Kështu, buxheti u shndërrua në simbol të një problemi shumë më të madh: një sistemi aq të rrënjosur sa i mbijeton zgjedhjeve të njëpasnjëshme dhe ndërrimeve të qeverive.
Që nga viti 2020, Bullgaria ka zhvilluar shtatë zgjedhje të parakohshme parlamentare. Paqëndrueshmëria e vazhdueshme nuk ishte rezultat i “kaosit demokratik”, por pasojë e pamundësisë për të thyer të njëjtat rrjete të ngulitura pushteti që kishin funksionuar për vite nën ombrellën e tolerancës evropiane.
Zemërimi i protestuesve u përqendrua te dy figura që janë shndërruar në mishërim të patologjive të sistemit politik bullgar: Bojko Borisov dhe Deljan Peevski.
Borisov, udhëheqësi i GERB-it dhe kryeministër për tre mandate midis viteve 2009 dhe 2021, ka qenë figurë qendrore e politikës bullgare për gati dy dekada. Ai kultivoi imazhin e garantuesit të stabilitetit dhe të një “shteti të fortë”, por qeveritë e tij u shoqëruan vazhdimisht me akuza për lidhje me krimin e organizuar, keqpërdorim të fondeve të BE-së dhe minimin e pavarësisë së gjyqësorit. Pavarësisht skandaleve të shumta, reagimet e institucioneve evropiane për vite me radhë mbetën çuditërisht të përmbajtura. Borisov ishte gjithashtu një nga shtytësit kryesorë të anëtarësimit të Bullgarisë në eurozonë.
Edhe më domethënës për kapjen e shtetit është Deljan Peevski – oligark mediatik dhe politikan i sanksionuar nga Shtetet e Bashkuara dhe Mbretëria e Bashkuar për korrupsion të madh. Pavarësisht këtyre sanksioneve ndërkombëtare, rrjeti i tij politik ofroi mbështetje kyçe parlamentare për qeveritë e GERB-it. Për protestuesit, Peevski ishte prova më e qartë se shteti ishte kolonizuar nga interesa oligarkike që veprojnë mbi ligjin dhe pa asnjë përgjegjësi.
Parullat që jehonin në rrugët e Sofjes – “Mafia jashtë!” dhe “Borisov dhe Peevski, largohuni!” – shprehën kundërshtimin jo vetëm ndaj individëve të caktuar, por ndaj gjithë modelit të qeverisjes. Flamujt bullgarë dominonin protestat, duke sinjalizuar kërkesën për rimarrjen e kontrollit mbi shtetin.
Ndryshe nga përpjekjet për të imponuar një narrativë të jashtme, protestat e dhjetorit nuk ishin pro-BE. Simbolet e Bashkimit Evropian u shfaqën vetëm në mënyrë margjinale. Flamujt e BE-së, të parë herë pas here në periferi, nuk kishin asnjë peshë në mesazhin e përgjithshëm. Megjithatë, disa komentatorë perëndimorë ndërtuan një narrativë mbi këto imazhe të rastësishme, duke i paraqitur ngjarjet si mbrojtje të kursit evropian të Bullgarisë.
Paradoksi është i qartë: qeveria e rrëzuar nga protestat ishte një nga më besniket ndaj Brukselit në të gjithë rajonin. GERB është prej kohësh anëtare e Partisë Popullore Evropiane dhe Borisov konsiderohej partner i besueshëm në kryeqytetet evropiane – pro-NATO dhe vazhdimisht mbështetës i objektivave integruese.
Gjatë vitit 2025, Bullgaria pa mobilizime nga grupe të ndryshme, shpeshherë të ndryshme nga ana shoqërore dhe politike – nga lëvizjet kundër korrupsionit deri te elektoratet skeptike ndaj euros. Këto grupe nuk ndanin një identitet të përbashkët ideologjik apo partiak, por bashkoheshin nga një përvojë e përbashkët: kundërshtimi ndaj një sistemi pushteti pa llogaridhënie, pa mbikëqyrje reale shoqërore dhe pa aftësi për t’u vetëkorrigjuar.
Protestat e dhjetorit nuk ishin, pra, thjesht vazhdim i mobilizimeve të mëparshme të vitit 2025, si ato të organizuara nga partia e djathtë Vazrazhdane kundër adoptimit të euros. Ato protesta fokusoheshin kryesisht në sovranitetin ekonomik dhe frikën nga inflacioni. Kryengritja e dhjetorit kishte një karakter shumë më të gjerë sistemik: ajo bashkoi aktorë që më parë kishin protestuar për arsye krejtësisht të ndryshme, por që arritën në të njëjtin përfundim – shteti kishte pushuar së funksionuari në interes të publikut.
Një element shpesh i anashkaluar i protestave të dhjetorit ishte roli i brezit të ri, veçanërisht i Gjeneratës Z. Të rinjtë bullgarë përbënin një pjesë të dukshme të mobilizimit në rrugë, duke përdorur aktivisht rrjetet sociale për të organizuar protesta jashtë strukturave tradicionale partiake. Kjo nuk ishte një mobilizim ideologjik apo i bazuar në identitet, por një reagim pragmatik ndaj përvojës së përditshme me një shtet joefikas, të kapur nga rrjete oligarkike dhe të shkëputur nga nevojat reale të shoqërisë.
Ky qëndrim nuk nënkuptonte besnikëri të verbër ndaj ndonjë aktori ndërkombëtar apo zgjedhjen e një “kampi” alternativ. Përkundrazi, ai përfaqësonte refuzimin e vetëdijshëm të logjikës binare, sipas së cilës çdo sfidë ndaj modelit ekzistues të integrimit etiketohet automatikisht si mosbesnike. Për bullgarët – ashtu si për shumë shoqëri në Evropën Qendrore dhe Lindore – vlera thelbësore mbetet aftësia për të formësuar politikën e brendshme në mënyrë të pavarur, pa një ombrellë të jashtme mbrojtëse për oligarkët vendas.
Pavarësisht besnikërisë së deklaruar ndaj Brukselit, Bullgaria mbetet një nga vendet më të korruptuara në BE. Mekanizmat e sundimit të ligjit zbatohen në mënyrë selektive nga Bashkimi Evropian: vendet e konsideruara “problematike” përballen me reagime të ashpra kryesisht për shkelje politike ose ideologjike (si Hungaria), ndërsa korrupsioni i përhapur dhe patologjitë sistemike në shtete “besnike” si Bullgaria janë toleruar për vite, madje janë legjitimuar përmes mbështetjes së BE-së. Marrëdhëniet e ngushta të Borisovit me liderë evropianë, të ruajtura edhe gjatë protestave masive, janë shndërruar në simbol të këtij standardi të dyfishtë.
Kriza po zhvillohet vetëm disa javë para adoptimit të planifikuar të euros më 1 janar 2026. Në këtë kontekst, ironia është e hidhur: elitat shtyjnë për integrim më të thellë si shenjë suksesi, ndërsa qytetarët – në mobilizimin më të madh të dekadave të fundit, i nisur fillimisht nga kundërshtimi i buxhetit – kërkojnë me zë të lartë një shtet që funksionon realisht.
Këto protesta zbulojnë se si integrimi evropian po largohet gjithnjë e më shumë nga qëllimet e tij të deklaruara. Integrimi, në vend që të nxisë reforma reale, është shndërruar në një mekanizëm për stabilizimin e status quo-së – me kusht besnikërinë politike ndaj establishmentit të Brukselit. Rrugët e bënë të qartë: bullgarët nuk kërkojnë ideologji, por një shtet funksional, me barazi para ligjit, qeverisje të përgjegjshme dhe pa mbrojtje strukturore për rrjetet oligarkike.
Ngjarjet e dhjetorit tregojnë gjithashtu se protestat e ashtuquajtura “pro-evropiane” nuk janë më automatikisht “pro-BE”. Asnjë narrativë nuk mund të ndryshojë faktin se qytetarët po e kuptojnë gjithnjë e më shumë hendekun mes vlerave të deklaruara dhe praktikës politike, dhe po kërkojnë një rikthim te parimet e vërteta evropiane – edhe ndërsa Bashkimi Evropian, si projekt institucional, po largohet gjithnjë e më shumë prej tyre.