Financial Times
Kodrat e egra të gjelbra rrokullisen në një lagunë të kaltër të shkëlqyeshme. Pelikanët gjuajnë peshq. Në distancë, një valëvitje flamingosh rozë. Për dy dekada, kjo pjesë e bregdetit të Shqipërisë ishte një rezervat natyror i çmuar nga zogjtë shtegtarë – një nga zonat e fundit të egra në Adriatik.
Pastaj tërhoqi vëmendjen e zhvilluesve: Jared Kushner dhe Ivanka Trump, të cilët e panë për herë të parë pesë vjet më parë ndërsa lundronin aty pranë me jahtin e një miku. Tani, një rrugë e re përshkon peizazhin e paprekur.
Kodrat e shqyera janë të mbushura me bimë të shkulura dhe degë të thyera. Të paktën një copë e madhe kënetash është tharë dhe rrafshuar, e kryqëzuar me shina kamionësh. Flamingot, sipas shqetësimeve të shqiptarëve, mund të largohen dhe të mos kthehen më kurrë.
Ndërtimi i kompleksit të planifikuar luksoz të banimit filloi në maj, duke shkaktuar protesta të mëdha në kryeqytetin e Shqipërisë, Tiranë, në atë që njihet si Revolucioni i Flamingove. Shkaku ishte një video që tregonte një fshatar vendas që tërhiqej me dhunë nga vendi i rrethuar rishtazi nga roje private.
Protestuesit kanë dalë që atëherë çdo natë për gati një muaj, duke brohoritur se toka e Shqipërisë nuk është në shitje. Ata gjithashtu kërkojnë dorëheqjen e Edi Ramës, kryeministrit të vendit.
Udhëheqësi që flet hapur, i cili dëshiron ta fusë vendin e tij në BE, mbështeti një amendament surprizë të vitit 2024 që lejonte ndërtimin për turizëm në rezervatet natyrore, me kusht që projekti të ishte “5 yje ose më i lartë”. Vetëm dy javë pas ndryshimit, Kushner postoi makete të projektit të vijës bregdetare të Zvërnecit në internet, duke treguar ndërtimet në të gjithë gadishullin e mbrojtur.
Një “plan master vizioni” prej 97 faqesh nga nëntori 2025 tregon hotele, vila dhe qindra apartamente; zona shitjeje me pakicë, një fushë golfi, park ujor, fusha tenisi dhe një kazino; më shumë se 700,000 metra katrorë sipërfaqe të ndërtuar dhe 70,000 metra katrorë “logjistikë nëntokësore”.
Një pjesë e lagunës unike – shtëpia e mijëra flamingove dhe e etiketuar nga një agjenci shtetërore shqiptare si një “monument natyror” – është caktuar në dokument për një marinë dhe klub jahtesh. Plani, i hartuar nga firma arkitekturore Laboratori për Arkitekturë Vizionare, u postua në internet muajin e kaluar nga një gazetar, i cili nuk iu përgjigj një kërkese për koment.
Një zëdhënës i Laboratorit për Arkitekturë Vizionare tha: “Dokumenti në qarkullim ishte në fakt një studim draft i zhvilluar nga zyra jonë si një nga shumë studime të kryera për Gadishullin e Sazanit. Siç tregohet në vetë dokumentin.” Qeveria e Ramës ka thënë se një plan master u shqyrtua dhe u refuzua, dhe se një i ri ishte në përpunim dhe i nënshtrohej një vlerësimi të thelluar të ndikimit mjedisor.
Zhvilluesit e projektit — një investim prej rreth 2 miliardë eurosh nga Kushner dhe gruaja e tij, së bashku me Grupin Kastrati në Shqipëri dhe Grupin Assets me seli në Katar, të drejtuar nga dy vëllezër miliarderë të lindur në Siri — thanë se “nuk duhen nxjerrë përfundime nga tenderët individualë të konsulentëve ose materialet paraprake të planifikimit”. Ata këmbëngulin se projekti do të respektojë mjedisin. Por banorët vendas dhe aktivistët argumentojnë se është e pamundur.
“Ata flasin për mbrojtjen e mjedisit… por po ndërtojnë një qytet”, tha Joni Vorpsi, nga OJQ-ja Mbrojtja dhe Ruajtja e Mjedisit Natyror në Shqipëri. “Kjo është pjesa më e egër e Adriatikut. Këtu po shumohen breshkat e detit. Ky është një nga vendet më magjike që kemi… Dhe tashmë ka kaq shumë dëme”, tha Vorpsi për FT gjatë një turneu në zonë.
Pas shpërthimit të protestave në Tiranë, punimet duket se janë ndalur. Javën e kaluar nuk kishte kamionë, materiale apo punëtorë ndërtimi në vend dhe gardhi i ri ishte hequr. Parlamenti Europian, i cili ka të drejtë të flasë për anëtarësimin e Shqipërisë, në mesin e qershorit bëri thirrje për një moratorium mbi të gjitha punimet dhe lejet e reja të ndërtimit në zonat e mbrojtura të vendit dhe kërkoi që amendamenti “5 yje” të shfuqizohet.
Për Marjana Koçekun, një ligjvënëse 25-vjeçare në Tiranë, protestat tregojnë një ndryshim në mënyrën se si të rinjtë shqiptarë e shohin vendin e tyre. Shqipëria përjetoi emigrim masiv pas përfundimit të sundimit komunist në vitin 1991, por ky fluks po fillon të ngadalësohet. Shumë anëtarë të diasporës gjithashtu u kthyen në Tiranë për demonstratat, tha Koçeku.
“Prindërit tanë na rritën me idenë se lumturia qëndron përtej kufijve”, tha Koçeku. “Por protestat po tregojnë se shqiptarët po e shohin tokën e tyre si një vend për të jetuar, në vend të një vendi për t’u larguar.
Jeta e Koçekut pasqyron këtë ndryshim. E rritur në një fshat malor të izoluar në “Shqipërinë veriore, i arritshëm vetëm me anije, ajo u largua për në Itali për të studiuar. Por ajo u kthye në Shqipëri për të zhvilluar një projekt turizmi të qëndrueshëm në shtëpinë e familjes së saj, përpara se të hynte në politikë.
Muajin e kaluar, ajo la partinë qeverisëse të Ramës për shkak të projektit të vijës bregdetare të Zvërnecit, duke u bërë e vetmja deputete e pavarur në parlamentin e Shqipërisë. Që atëherë ajo ka marrë kërcënime.
Përveç projektit të vijës bregdetare, investitorët kanë lënë mënjanë gjithashtu një shumë të ngjashme për zhvillimin e një kompleksi tjetër në Sazan, ishullin e vetëm të Shqipërisë, pikërisht përballë vijës bregdetare dhe lagunës së mbrojtur.
Në një podcast të kohëve të fundit, Ivanka Trump e përshkroi atë si një “ishull të bukur privat në “mes të Mesdheut”… … Ishim në varkën e një miku dhe ndaluam “për të notuar… kështu e gjetëm”.
Edhe pse zhvillimi i ishullit ka shkaktuar më pak shqetësim nga ambientalistët, njerëz të njohur me zonën thonë se çdo plan për ta zhvilluar atë është “jorealist”. Ishulli është një shkëmb i vogël pa banorë të përhershëm.
Vendndodhja e tij strategjike ka bërë që të jetë përdorur prej kohësh si bazë ushtarake dhe tani është i mbushur me kazerma, bunkerë dhe tunele të braktisura. Minat e pashpërthyera nënujore paraqesin një rrezik tjetër.
“Kur era fryn në ishull, ajo mund të arrijë lehtësisht 60, 90, madje edhe mbi 100 km në orë, mezi mund të ngrihemi në këmbë.” “Nuk ke ku të fshihesh”, tha Artur Mecollari, “një ish-komandant i marinës shqiptare i lindur në një familje ushtarake dhe i rritur fillimisht në Sazan, pastaj në bregdetin aty pranë.
Ai kërkoi një pjesë të ishullit për municione të mbetura në vitin 2008 dhe tha se ende ekziston rreziku. “Sa i përket ujit të pijshëm, ne shpuam 3,500 metra dhe nuk gjetëm asgjë”, tha ai. “Nuk mendoj se Kushner do të vijë… Mendoj se ai nuk ka idenë se çfarë do të thotë ky ishull. Sazani nuk mund të bëhet. Ky është vlerësimi im.”
Një zëdhënës i Sazan Real Estate Development LLC, subjektit ligjor që zhvillon projektin në Shqipëri, tha se qëllimi i tij ishte të krijonte një “destinacion të klasit botëror” të bazuar në “dizajn të menduar mirë, kujdes mjedisor dhe mundësi ekonomike afatgjatë”.
Asher Abehsera, kryetari i kompanisë, i tha FT se projekti “është hartuar për të ofruar vlerë mjedisore, sociale dhe ekonomike afatgjatë për Shqipërinë, duke respektuar dhe ruajtur trashëgiminë e jashtëzakonshme natyrore të vendit”. Një vlerësim i ndikimit mjedisor ishte duke u zhvilluar, shtoi ai.
Në një intervistë të kohëve të fundit për FT, Rama pretendoi se projekti i vijës bregdetare të Zvërnecit do të “përfitonte rezervatin natyror duke pastruar lagunën e ndotur, duke restauruar kanalet e ujit të dëmtuara dhe duke e bërë zonën “20-25 përqind më të gjelbër”.
“Nëse mendoni se e mbroni thjesht duke mos prekur, po bëni një gabim shumë të madh”, tha kryeministri. “Nuk po mendoni për rigjenerimin”. Vorpsi, nga grupi mjedisor, nuk u pajtua. Ai vuri në dukje një raport të vitit 2024 nga një konsulencë për lumenjtë dhe ligatinat me seli në Vjenë, i cili e përshkroi zonën e Vjosës si “të jashtëzakonshme” për integritetin e saj hidromorfologjik.
Zhvillimi i planifikuar nuk është kundërshtuar vetëm nga aktivistët. Toka gjithashtu ka qenë objekt i më shumë se një dekade padish. Në një kodër të vogël me pamje nga laguna e flamingove, banorët e fshatit Zvërnec kultivojnë fiq dhe ullinj dhe kujdesen për kopshte të harlisura.
Ata këmbëngulin se toka në të cilën do të ndërtohet kompleksi i ri elitar është në fakt e tyre, e dhënë familjeve të tyre në fund të sundimit komunist në Shqipëri.
“Në vitin 1991, na u dha toka që kishin prindërit tanë”, tha Kostaq Konomi, kreu i fshatit, duke treguar dokumente që ai tha se i kishin dhënë familjes së tij, si shumë të tjerëve, një truall të vogël.
Kostaq Konomi kryeplak i Zvernecit
Por më shumë se një dekadë më vonë, fshatarët thanë se zbuluan se zyra kadastrale i kishte dhënë në heshtje akte konkurruese për të njëjtën tokë një biznesmeni të quajtur Artur Shehu.
Prokurorët shqiptarë kanë lëshuar së fundmi një urdhër arresti kundër Shehut dhe biznesmenëve të tjerë të dyshuar për përfshirje në kontrabandën ndërkombëtare të drogës dhe pastrimin e parave nëpërmjet investimeve në pasuri të paluajtshme në Shqipëri.
Fshatarët gjithashtu dyshojnë se korrupsioni ishte në prag kur toka e tyre ndryshoi pronësinë. Një protestues në Tiranë i përshkroi problemet e tokës si “plaga më e thellë” e vendit. Zëdhënësi i Sazan Real Estate Development LLC tha: “Ne vazhdojmë të besojmë se blerjet themelore të tokës u kryen në mënyrë të ligjshme dhe në përputhje me procedurat përkatëse.”
Kushner dhe partnerët e tij të biznesit u tërhoqën nga një projekt i Hotel Trump në Serbi vitin e kaluar, pasi reagimet popullore dhe hetimet vendase zbuluan probleme ligjore. I pyetur nëse projekti i Shqipërisë mund të përballet me një fat të ngjashëm, zëdhënësi tha se “e ardhmja e tij në fund të fundit do të përcaktohet nga Shqipëria dhe populli shqiptar”.
Një zëdhënës i Kushner nuk pranoi të komentonte dhe një zëdhënës i Ivanka Trump nuk iu përgjigj kërkesave për koment. Grupi Kastrati dhe grupi Assets me bazë në Katar gjithashtu nuk u përgjigjën. Një fshatare tha se nuk e kuptonte se si toka e familjes së saj, për të cilën ajo ka paguar taksa për shumë vite, mund të shitet nga dikush tjetër te investitorët e huaj për një kompleks ekskluziv.
“Nëse doni zhvillim, pse të mos e bëni atë… diku ku të pasurit dhe të varfrit mund të shijojnë?” tha ajo, duke kërkuar të mbetej anonim nga frika e pasojave nga qeveria.
Kur Ivanka Trump vizitoi Zvërnecin me arkitektët e saj në janar, fshatarët panë një autokolonw të madhe SUV-esh dhe makinash policie. “Njerëzit e fuqishëm mund të bëjnë çfarë të duan”, tha Konomi.