Gara globale e Inteligjencës Artificiale (IA) ka marrë formën e tiparit përcaktues të kohëve tona. Ajo zhvillohet me një shkallë dhe shpejtësi të pabesueshme dhe preku çdo fushë. Shembulli më i fundit është blerja e xAI nga SpaceX, ku Elon Musk po vendos bastin e tij më të madh deri tani mbi qendrat orbitale të të dhënave që mund të gjenerojnë llogaritje të mëdha të fuqizuara nga qindra gigavatë, dhe në të ardhmen teravatë, të energjisë diellore në hapësirë. Ideja është që modelet më të mira të IA të çojnë në inovacion dhe zbulim më të shpejtë, produktivitet më të lartë dhe teknologji më inteligjente, duke përforcuar ekonominë kombëtare dhe fuqinë ushtarake, dhe kështu duke siguruar një avantazh strategjik masiv. Për shumicën e vëzhguesve, bëhet gjithnjë e më e qartë se e ardhmja, në mënyrë të përgjithshme, do të formësohet në një shkallë vendimtare nga fuqia e IA-së.
Natyrisht, disa dyshime ose të paktën pasiguri mbeten mbi këtë narrativë. Teknologjia IA është ende e re, entuziazmi është jashtëzakonisht i lartë, dhe sfidat praktike dhe shoqërore janë të paprecedentë. Megjithatë, edhe nëse do të ketë pengesa apo kriza, siç ndodhi me “dotcom bubble” për internetin, IA është këtu për të qëndruar dhe për të transformuar botën siç e njohim. Nuk ka shpëtim nga pyetjet e thella që ajo ngre për vendimmarrësit.
Gjetja e përgjigjes së duhur ndaj sfidës strategjike të IA-së është sot problemi më i rëndësishëm për çdo aktor gjeopolitik me ambicie të mëdha ose edhe për ata me ambicie më modeste për pavarësi dhe mbijetesë afatgjatë. Kjo sfidë bëhet edhe më e ndërlikuar sepse kjo teknologji ka një veçori unike: aftësinë për të përmirësuar veten autonomisht. Më shumë IA gjeneron më shumë IA, duke krijuar një cikël vetë-forcues, i kufizuar vetëm nga kapaciteti industrial i llogaritjes. Për këtë arsye, vonesa në këtë garë mund të sjellë nënshtrim strategjik të përhershëm, dhe periudha ku do të vendoset kjo nuk do të zgjasë shumë – ndoshta vetëm disa vjet.
Modelet themelore dhe konkurrenca globale
Në qendër të garës për IA janë modelet themelore – teknologjia kryesore që qëndron pas inteligjencës së avancuar. Lista e shkurtër përfshin emra të njohur: GPT i OpenAI, Claude i Anthropic, Gemini i Google, Grok i xAI, Llama i Meta, Mistral; dhe nga Kina: Deepseek, së bashku me Alibaba Qwen dhe Moonshot Kimi. Të gjithë përdorin të njëjtin qasje bazë (transformers dhe parashikime), por dallimi kryesor është procesi i trajnimit: shkalla dhe cilësia e të dhënave, së bashku me teknikat pas-trajnimit. Sa më shumë dhe sa më cilësore të jenë të dhënat, aq më inteligjent bëhet modeli.
Ky proces kërkon qendra të mëdha të të dhënave, me çipa performancë të lartë dhe sasi të mëdha energjie – një qasje e thjeshtë industriale që quhet “hyperscaling”. Aktualisht, gara globale në këtë fushë është pothuajse një duel SHBA-Kinë. Për shembull, katër gjigantët amerikanë – Microsoft, Google, Amazon dhe Meta – planifikojnë të shpenzojnë rreth 650 miliardë dollarë në vitin 2026 vetëm për infrastrukturë të IA-së. Për të përmbushur nevojat energjetike, Microsoft po riaktivizon një reaktor bërthamor në Pensilvani, duke siguruar mbi 800 megavat, ndërsa OpenAI kërkon rreth 7 gigavat për qendrat e saj të reja nën projektin Stargate, ekuivalent me pesë deri në shtatë reaktorë bërthamorë.
Evropa, nga ana tjetër, ka vetëm 5-10% të kapacitetit global të IA-së, me projektin më të madh, kampusin e Mistral me 1.5 gigavat pranë Parisit, që është vetëm 20% e madhësisë së Stargate-it të OpenAI. Investimet vjetore të Evropës në IA janë vetëm 10-15% të asaj të SHBA-së, dhe hendeku po rritet.
Evropa përballet me sfida të njëkohshme: rritje shpenzimesh për mbrojtje, kosto energjie të larta dhe presione të tjera buxhetore për shpenzime sociale dhe shërbime publike. Këto e bëjnë pothuajse të pamundur të arrijë “hyperscaling” në IA dhe rrezikojnë rënien në nënshtrim strategjik ndaj fuqive më të mëdha: SHBA, Kina dhe, përkohësisht, Rusia.
Varësia europiane dhe balanca strategjike
Pavarësisht retorikës anti-amerikane, Evropa ka pak alternativa reale në IA: nuk mund të injorojë teknologjitë amerikane pa humbur konkurrencën ekonomike dhe ushtarake. Edhe për projektet e saj, Europa mbështetet te çipet amerikane, si ato të Nvidia-s. Pa akses në teknologjinë më të mirë, Evropa rrezikon të humbasë pozicionin në rangun e fuqive globale pikërisht kur IA po implementohet në shkallë të gjerë.
Strategjia e vetme e qëndrueshme duket të jetë bashkëpunimi i ngushtë me SHBA-në, duke përdorur modelet më të avancuara për të mbajtur konkurrencën, ndërsa përpiqet gradualisht të zvogëlojë varësinë strukturore nga jashtë. Në rastin më optimist, nëse “hyperscaling” amerikan dhe kinez fillon të ngadalësohet, Evropa mund të ngushtojë hendekun me investime të mëdha, por kjo mbetet e pasigurt.
Realiteti i hidhur është se gara për IA kërkon resurse kaq të mëdha, sa vetëm SHBA dhe Kina mund të konkurrojnë në mënyrë të fuqishme, ndërsa Evropa mbetet e kufizuar nga sfidat e tjera. IA tani është fusha ku Evropa është më e varur nga SHBA se sa ishte ndonjëherë në mbrojtje. Për këtë arsye, liderët europianë duhet të gjejnë mënyra për bashkëpunim strategjik me Amerikën, në vend që të përpiqen të injorojnë realitetin.