Në një mbrëmje dimri në Tiranë të Shqipërisë, koreografia e politikës ballkanike u kthye në një skenar të njohur: tym që përhapet nëpër ndërtesat qeveritare, sirena që jehojnë nga fasadat e betonit dhe të rinj me shami që hedhin fishekzjarre dhe bomba molotov drejt mburojave të protestuesve.
Skenat, megjithëse dramatike, ishin më pak të habitshme nga sa dukeshin. Trazirat në Shqipëri nuk janë thjesht një protestë; janë një argument, rreth korrupsionit, pushtetit dhe nëse premtimi i Bashkimit Evropian ka ende peshë.
Policia qëlloi me gaz lotsjellës dhe ujë pasi mbështetësit e opozitës u mblodhën jashtë zyrës së kryeministrit Edi Rama, duke kërkuar dorëheqjen e qeverisë së tij. Demonstruesit hodhën molotovë, ndërsa tensionet u shndërruan në dhunë.
Shkalla e menjëhershme ishte një hetim për korrupsion që përfshinte Zëvendëskryeministren Belinda Balluku, e akuzuar nga prokurorët për ndërhyrje në tendera të mëdhenj publikë dhe favorizim të kompanive në projekte infrastrukturore, akuza që ajo i mohon.
Por kushdo që ka ndjekur politikën shqiptare gjatë tre dekadave të fundit e kupton se kjo është vetëm një shqetësim sipërfaqësor. Dridhja më e thellë është mosbesimi institucional.
Një vend përgjithmonë midis zgjedhjeve dhe hetimeve
Shqipëria e ka kaluar pjesën më të madhe të jetës së saj postkomuniste duke u lëkundur midis dy forcave: aspiratës demokratike dhe tribalizmit politik. Zgjedhjet rrallë zgjidhin mosmarrëveshjet; ato i shtyjnë ato. Kur njëra palë qeveris, pala tjetër mobilizon rrugën. Dhe kur gjykatat veprojnë, politikanët i akuzojnë ato për komplot.
Partia Demokratike në opozitë i cilësoi protestat si një revoltë morale. Mijëra njerëz brohoritën “Rama ik” dhe kërkuan dënime me burg, ndërsa kreu i Partisë Demokratike, Sali Berisha deklaroi se “ditët e kryeministrit janë të numëruara”.
Ndërkohë, Rama ka ndjekur një linjë gjithnjë e më të zakonshme midis udhëheqësve të sulmuar në mbarë botën: aktivizmin gjyqësor. Ai është ankuar për tejkalimin e kontrollit nga prokurorët dhe gjykatat, veçanërisht për paraburgimet para gjyqit.
Ironia është e habitshme. Për vite me radhë, Bashkimi Evropian kërkoi pikërisht këtë, një gjyqësor të pavarur anti-korrupsion. Tani që prokurorët duken të gatshëm të hetojnë elitën politike, elita politike kundërshton.
Një gjykatë antikorrupsion e ka pezulluar tashmë Ballukun dhe prokurorët duan që parlamenti t’i heqë imunitetin në mënyrë që ajo të mund të arrestohet.
Nëse kjo ndodh, do ta vërë në provë besueshmërinë demokratike të Shqipërisë më shumë se çdo rezultat zgjedhor.
Faktori BE — dhe magjia e tij në zbehje
Bashkimi Evropian ende qëndron pezull mbi politikën e Shqipërisë si një figurë autoriteti e largët: i thirrur vazhdimisht, i bindur në mënyrë selektive.
Tirana shpreson të bashkohet me bllokun deri në vitin 2030, por Brukseli këmbëngul që vendi duhet të përmirësojë luftën kundër krimit dhe korrupsionit.
Për vite me radhë, anëtarësimi në BE funksionoi si stabilizuesi i madh i politikës ballkanike – një premtim se reformat do të shpërbleheshin dhe se prosperiteti qëndronte në fund të durimit burokratik.
Megjithatë, lodhja nga zgjerimi në Evropën Perëndimore e ka zbehur këtë nxitje. Për shumë shqiptarë, anëtarësimi në BE ka filluar t’i ngjajë një horizonti: gjithmonë i dukshëm, kurrë më afër.
Pasoja është e thellë. Kur një sistem politik beson se miratimi i jashtëm nuk do të vijë kurrë plotësisht, reforma shndërrohet në teatër. Miratohen ligje; praktikat mbeten.
Pse korrupsioni ka rëndësi të ndryshme këtu
Për të huajt, akuzat kundër Ballukut mund të ngjajnë me skandalet standarde evropiane – manipulim prokurimi, kontrata publike, aleatë politikë. Në Shqipëri, megjithatë, korrupsioni mbart një ngarkesë të ndryshme emocionale.
Tenderët e infrastrukturës nuk janë politika abstrakte. Ato përcaktojnë rrugët, portet dhe projektet energjetike në një vend që ende përballet me zhvillim të pabarabartë. Shteti është si punëdhënës ashtu edhe investitor; prandaj korrupsioni nuk është thjesht i paligjshëm – është personal.
Në Evropën Perëndimore, korrupsioni gërryen besimin. Në Ballkanin Perëndimor, ai formëson jetën e përditshme: vendet e punës, licencat, lejet dhe aksesin në mundësi. Kjo shpjegon pse protestat u përshkallëzuan shpejt përtej mbështetësve partiakë. Një skandal korrupsioni shndërrohet në vetë një referendum mbi drejtësinë.
Një mandat i katërt, një legjitimitet më i hollë
Partia Socialiste e Ramës siguroi një mandat të katërt radhazi vitin e kaluar dhe ruan një shumicë të rehatshme parlamentare.
Por jetëgjatësia në politikën e Ballkanit rrallë stabilizohet. Ajo lind dy perceptime të kundërta: kompetencën midis mbështetësve dhe forcimin midis kritikëve.
Qeveria thekson rritjen ekonomike, zgjerimin e turizmit dhe rindërtimin urban në Tiranë. Opozita thekson emigrimin — veçanërisht midis të rinjve shqiptarë — si provë se optimizmi mbetet i brishtë.
Në fakt, ndoshta statistika më domethënëse politike nuk janë sondazhet, por largimi. Kur më të zgjuarit e një vendi largohen, protestat bëhen shprehja politike e atyre që mbeten.
Shqetësimi i qetë i Evropës
Për Brukselin, trazirat janë shqetësuese jo sepse Shqipëria është unike në paqëndrueshmëri, por sepse është përfaqësuese. Strategjia e zgjerimit të BE-së varet nga demonstrimi se reforma jep rezultate të prekshme. Përleshjet e dhunshme në rrugë të shkaktuara nga akuzat për korrupsion sugjerojnë të kundërtën.
Ballkani Perëndimor mbetet pika e verbër gjeopolitike e Evropës: shumë afër për t’u injoruar, shumë i ndërlikuar për t’u përthithur shpejt. Çdo episod i paqëndrueshmërisë fton ndikimin e jashtëm – diplomacinë ruse, investimet turke, financimin e Gjirit – dhe u kujton politikëbërësve evropianë se zgjerimi nuk është bamirësi, por politikë sigurie.
Çfarë ndodh më pas?
E ardhmja e afërt varet nga një çështje procedurale: imuniteti parlamentar. Nëse ligjvënësit refuzojnë ta heqin atë, opozita do të pretendojë një mbulim të çështjes. Nëse e bëjnë këtë, qeveria rrezikon përçarje të brendshme. Sidoqoftë, rrugët mund të bëhen përsëri gjykata e apelit e Shqipërisë.
Imazhet e protestës — flakë pranë automjeteve të policisë, helmeta kundër trazirave nën fishekzjarrë — ishin dramatike. Megjithatë, ato ishin gjithashtu të njohura, duke i bërë jehonë skenave nga rënia e vitit 1997, demonstratat e vitit 2011 dhe konfrontime të panumërta më të vogla midis tyre.
Shqipëria nuk po dështon. Ajo po negocion me veten — midis patronazhit dhe ligjit, besnikërisë dhe institucioneve, kujtesës dhe ambicies.
Megjithatë, Evropa përballet me negociatat e veta. Nëse BE-ja nuk mund ta ankorojë bindshëm reformën në shtetet kandidate, ajo rrezikon të krijojë dhoma pritjeje të përhershme: vende mjaftueshëm demokratike për të shpresuar, por jo mjaftueshëm të qëndrueshme për të pushuar.
Prandaj, përplasjet në Tiranë kanë rëndësi përtej Shqipërisë. Ato zbulojnë se zgjerimi nuk pengohet vetëm nga burokracia. Ai pengohet nga besimi, dhe besimi, pasi të gërryhet, është më i vështirë për t’u rindërtuar sesa çdo urë e financuar nga një tender publik.