Mbyllja e Ngushticës së Hormuzit ka shkaktuar një rritje prej rreth 60% të çmimeve të gazit, duke shtuar presion mbi rezervat e ulëta të dimrit në Europë dhe duke detyruar ekonomistët të rishikojnë parashikimet për rritjen ekonomike dhe inflacionin në vitin 2026.
Kontratat e së ardhmes për gazin natyror Dutch TTF natural gas futures, që shërbejnë si çmimi referencë për Europën, arritën në 50 euro për megavat-orë të enjten në mëngjes — një rritje prej 60% që nga momenti kur sulmet e Shteteve të Bashkuara dhe Izraelit ndaj Iranit çuan në mbylljen e ngushticës.
Kjo është goditja më e fortë energjetike për kontinentin që nga kriza energjetike evropiane e vitit 2022, dhe ndodh në një moment kur tregu ishte tashmë i ekspozuar: rezervat e gazit në Europë ndodhen në nivelet më të ulëta sezonale të viteve të fundit.
Me ngushticën — përmes së cilës kalon rreth një e pesta e tregtisë botërore të naftës — ende të mbyllur, ekonomistët dhe analistët e energjisë paralajmërojnë se edhe një ndërprerje e shkurtër mund të dëmtojë rritjen ekonomike të Europës, të shtyjë inflacionin mbi objektivat dhe potencialisht të detyrojë Banka Qendrore Evropiane të rishikojë trajektoren e normave të interesit.
Pse Ngushtica e Hormuzit është jetike për Europën
Rreth 20% e furnizimit global me naftë dhe afërsisht një e pesta e tregtisë globale të gazit natyror të lëngshëm (LNG) kalojnë përmes kësaj ngushtice, duke e bërë atë një nga korridoret energjetike më strategjike në botë.
Për Europën, rreziku është i konsiderueshëm. Katari furnizon rreth 15% të importeve totale të LNG-së në kontinent, ndaj kalimi i lirë nëpër ngushticë është çështje sigurie energjetike.
Varësia e Europës nga energjia e Gjirit është rritur ndjeshëm pasi kontinenti uli ndjeshëm importet e karburanteve fosile nga Rusia pas vitit 2022.
Sipas Bridget Payne, drejtuese e parashikimeve të energjisë në Oxford Economics, shqetësimi kryesor aktual nuk është humbja e prodhimit, por ndërprerja e tregtisë.
Ajo vlerëson se furnizimi global me naftë mund të ndërpritet me rreth 4 milionë fuçi në ditë gjatë tremujorit të ardhshëm.
Edhe pse prodhuesit e Gjirit kanë kapacitete rezervë për të kompensuar humbjen e furnizimit iranian, rrugët alternative të transportit mund të përballojnë vetëm një të tretën e volumit që normalisht kalon përmes Hormuzit.
Rezervat e gazit në Europë në nivele të ulëta
Europa hyri në muajin mars me nivele jashtëzakonisht të ulëta të depozitimit të gazit. Rezervat në kontinent janë rreth 30%, ndërsa Gjermania, ekonomia më e madhe europiane, raportoi nivele deri në 21.6%.
Oxford Economics paralajmëron se ndërprerjet e eksportit të LNG-së nga Katari mund t’i detyrojnë blerësit aziatikë të konkurrojnë më agresivisht me Europën për furnizime, duke e bërë më të vështirë rimbushjen e depozitave para dimrit të ardhshëm.
Rriten rreziqet për inflacion dhe rritje ekonomike
Çmimet më të larta të energjisë pritet të reflektohen drejtpërdrejt në inflacion në Europë.
Sipas Oliver Rakau, ekonomist kryesor për Gjermaninë në Oxford Economics:
Rezervat e ulëta të gazit në Europë dhe varësia nga rrugët e transportit në Lindjen e Mesme rrisin rrezikun për një goditje inflacioniste të furnizimit.
Institucioni parashikon që konflikti mund të rrisë inflacionin në Eurozonë me 0.3–0.5 pikë përqindje në vitin 2026, duke e çuar atë rreth 2.3%.
Kostot më të larta të energjisë mund të ulin gjithashtu fuqinë blerëse të familjeve dhe të frenojnë rritjen ekonomike.
Rakau vlerëson se rritja ekonomike e Eurozonës mund të bjerë me rreth 0.1 pikë përqindje, duke arritur rreth 1.0% këtë vit.
Edhe ekonomistët e Goldman Sachs kanë rishikuar parashikimet për rritjen ekonomike, inflacionin dhe politikat monetare për shkak të konfliktit.
Në një skenar negativ:
- nafta mund të qëndrojë rreth 80 dollarë për fuçi
- gazi rreth 70 euro për megavat-orë
Në një skenar më të rëndë:
- nafta mund të arrijë 100 dollarë për fuçi
- gazi 100 euro për megavat-orë
Në këtë rast, inflacioni mund të jetë deri në 3.6 pikë përqindje më i lartë deri në fund të vitit 2026.
Sipas bankës, në këtë skenar Banka Qendrore Evropiane mund të detyrohet të rrisë normat e interesit dy herë me nga 0.25% në gjysmën e dytë të vitit 2026.
Problemet logjistike rrisin presionin
Konflikti po shkakton edhe ndërprerje në rrjetet globale të transportit.
Sipas analistit Judah Levine nga platforma logjistike Freightos, sulmet ushtarake dhe kundërpërgjigjet në rajon kanë detyruar disa kompani transporti të pezullojnë rezervimet drejt porteve të Gjirit Persik.
Ngushtica e Hormuzit përpunon rreth 2–3% të volumit global të kontejnerëve, ndërsa rreth 100 anije kontejnerësh ndodhen aktualisht të bllokuara në Gjirin Persik.
Disa nga transportuesit më të mëdhenj në botë, përfshirë Hapag-Lloyd, MSC Mediterranean Shipping Company dhe CMA CGM, kanë pezulluar ose kufizuar transportin drejt rajonit.
Kriza ka rikthyer gjithashtu shqetësimet për Detin e Kuq. Grupet Houthis kanë kërcënuar të rifillojnë sulmet ndaj anijeve tregtare, duke detyruar transportuesit të devijojnë rrugët rreth Kepi i Shpresës së Mirë, gjë që rrit ndjeshëm kostot e transportit.
Ndërkohë, ndërprerjet në qendrat kryesore ajrore të Gjirit kanë ulur kapacitetin global të transportit ajror të mallrave.
Kompanitë Qatar Airways Cargo, Emirates SkyCargo dhe Etihad Cargo përfaqësojnë rreth 13% të kapacitetit global të transportit ajror të mallrave dhe janë thelbësore për lidhjen tregtare mes Azisë dhe Europës.
Tregjet financiare reagojnë
Tregjet valutore po reagojnë gjithashtu ndaj pasigurisë gjeopolitike.
Monedhat europiane janë dobësuar ndërsa investitorët po orientohen drejt aktiveve të sigurta si dollari amerikan dhe ari.
Sipas analistit Michał Jóźwiak nga Ebury, euro është dobësuar rreth 1.8% ndaj dollarit që nga përshkallëzimi i konfliktit.
Rënia ka qenë edhe më e fortë në Europën Qendrore dhe Lindore:
- forinti hungarez është dobësuar gati 5%
- zloty polak rreth 3.5%
Një ekuilibër energjetik i brishtë
Konflikti në zhvillim nxjerr në pah dobësitë e modelit energjetik të Europës pas reduktimit të varësisë nga Rusia.
Megjithëse kontinenti ka ulur ndjeshëm importet e gazit rus që nga viti 2022, një pjesë e madhe e furnizimit është zëvendësuar nga LNG i transportuar me anije.
Kjo e bën Europën më të ekspozuar ndaj ndërprerjeve në rrugët globale të transportit dhe ndaj tensioneve gjeopolitike në rajone kyçe si Lindja e Mesme.
Me rezervat e gazit tashmë të ulëta dhe procesin sezonal të rimbushjes në zhvillim, çdo ndërprerje e zgjatur e furnizimit nga Gjiri mund të përhapet shpejt në tregjet dhe ekonomitë europiane.