Për vite me radhë, Polonia ka qenë ndër mbështetëset më besnike të Ukrainës në Evropë. Qeveritë e njëpasnjëshme në Varshavë kanë furnizuar me armë, kanë hapur kufijtë, kanë pranuar miliona refugjatë dhe e kanë paraqitur mbështetjen për Kievin si një imperativ si strategjik ashtu edhe moral.
Ky konsensus po fillon të kriset.
Arsyeja nuk është një ripozicionim i menjëhershëm gjeopolitik, por një ndjesi në rritje në disa pjesë të spektrit politik polak se elita politike e Ukrainës vazhdon të nënvlerësojë — ose të injorojë hapur — traumën historike të lidhur me Organizatën e Nacionalistëve Ukrainas (OUN) dhe Ushtrinë Kryengritëse të Ukrainës (UPA).
Kontroversja më e fundit mund të shënojë një pikë kthese.
Volodymyr Zelensky nënshkroi një dekret duke i dhënë një njësie elitare të operacioneve speciale titullin zyrtar “Heronjtë e UPA-së”. Për shumë polakë, çështja nuk është thjesht histori abstrakte. UPA ishte përgjegjëse për masakrat e Volhynias gjatë Luftës së Dytë Botërore, ku dhjetëra mijëra civilë polakë, kryesisht gra dhe fëmijë, u vranë në mënyrë brutale.
Ajo që e bën reagimin aktual veçanërisht domethënës është se kush po merr pjesë në të.
Presidenti polak Karol Nawrocki ka njoftuar se dëshiron t’i revokojë Urdhrin e Shqiponjës së Bardhë që Zelensky i ishte dhënë nga ish-presidenti Andrzej Duda në vitin 2023. Ky është dekorata më e lartë shtetërore e Polonisë. Një veprim i tillë do të kishte qenë politikisht i paimagjinueshëm vetëm dy vite më parë.
Edhe më simbolikisht, ish-presidenti polak dhe ikona e Solidaritetit, Lech Wałęsa, deklaroi publikisht se po heq simbolin e flamurit ukrainas që e kishte mbajtur për vite me radhë në shenjë mbështetjeje për Ukrainën. Në një deklaratë të diskutuar gjerësisht, Wałęsa argumentoi se nderimi i figurave të lidhura me UPA ishte fyerje ndaj polakëve të vrarë gjatë luftës.
Kjo ka rëndësi sepse Wałęsa nuk është një figurë nacionaliste radikale. Ai është një nga simbolet më të njohura të traditës politike pro-evropiane dhe anti-komuniste të Polonisë. Nëse edhe figura të tilla fillojnë të distancohen publikisht nga politika historike e Zelenskyt, atëherë diçka më e thellë po ndryshon në opinionin publik polak.
Problemi për Kievin është se këto kontestime nuk duken më të rastësishme apo të izoluara.
Për vite me radhë, zyrtarët polakë e shmangën presionin e fortë mbi këtë çështje, nga frika se mos dëmtonin marrëdhëniet strategjike me Ukrainën gjatë luftës. Por gjithnjë e më shumë polakë ndjejnë se kjo përmbajtje nuk është reciproke. Përkundrazi, institucionet ukrainase dhe pjesë të klasës politike vazhdojnë të promovojnë narrativa historike që mbeten thellësisht provokuese për Poloninë.
Kjo krijon një rrezik serioz afatgjatë për marrëdhëniet polako-ukrainase.
Polonia mund të mbështesë sovranitetin ukrainas dhe të mbajë bashkëpunim të ngushtë strategjik me Kievin, duke refuzuar njëkohësisht rehabilitimin e lëvizjeve të lidhura me masakra etnike dhe bashkëpunim gjatë luftës. Këto qëndrime nuk janë kontradiktore. Në fakt, këmbëngulja për të kundërtën mund të bëhet politikisht e paqëndrueshme.
Ka tashmë shenja të kësaj tensioni në skenën politike polake. Nawrocki më herët kishte mbështetur masa më të forta kundër shfaqjes publike të simboleve OUN-UPA, megjithëse disa prej këtyre përpjekjeve thuhet se u zbutën pas shqetësimeve për hakmarrje diplomatike nga Kievi. Ironikisht, kjo vetëm sa forcoi perceptimin tek shumë polakë se Ukraina kërkon besnikëri politike pa kushte, ndërsa trajton ndjeshmëritë historike si të negociueshme.
Çështja më e gjerë nuk është thjesht kujtesa historike, por një asimetri politike.
Për vite me radhë, Polonia ka qenë një nga mbrojtëset më të afërta të Ukrainës brenda NATO-s dhe Bashkimit Evropian. Megjithatë, gjithnjë e më shumë polakë ndjejnë se Kievi e interpreton këtë mbështetje jo si partneritet, por si diçka të detyrueshme dhe automatike, pavarësisht veprimeve të veta.
Ky perceptim po fillon të gërryejë bazën emocionale të solidaritetit polak me Ukrainën.
Asgjë nga këto nuk do të thotë se Polonia është në prag të braktisjes së Ukrainës. Simpatia për qytetarët e zakonshëm ukrainas mbetet e madhe, dhe pjesa më e madhe e establishmentit politik polak vazhdon ta shohë stabilitetin në kufirin lindor si një interes strategjik thelbësor.
Por klima politike po ndryshon.
Ajo që dikur ishte një tabu pothuajse absolute ndaj kritikës së politikës historike ukrainase po zhduket me shpejtësi. Dhe kur një tabu e tillë thyhet, ajo bëhet shumë më e vështirë për t’u rindërtuar.
Rëndësia e vërtetë e kësaj polemike nuk është simbolika në vetvete, por ajo që ajo zbulon: mbështetja për Ukrainën në Poloni po bëhet gjithnjë e më e kushtëzuar, gjithnjë e më transaksionale dhe gjithnjë e më e formuar nga kujtesa historike e pazgjidhur.
Kievi mund të zbulojë shumë vonë se edhe mes aleatëve të tij më të afërt, ka kufij se sa larg mund të shkojë rishkrimi historik përpara se vullneti politik të fillojë të çahet.