Mënyra se si veprojnë anestezikët e përgjithshëm ende nuk është kuptuar plotësisht. Megjithatë, studimi i tyre po u jep shkencëtarëve të dhëna të rëndësishme mbi mënyrën se si funksionon truri – madje edhe mbi natyrën e vetëdijes.
Në vitin 1797, komandantit të marinës britanike, admiralit Horatio Nelson, iu amputua krahu i djathtë. Operacioni i shpëtoi jetën. Por, sipas një historie të njohur, e vetmja “anestezi” që iu ofrua ishte një gllënjkë rum.
Për pjesën më të madhe të historisë njerëzore, edhe ndërhyrje të rënda si amputimet kryheshin ndërsa pacientët ishin plotësisht të vetëdijshëm. Futja e anestezikëve të përgjithshëm në vitin 1846 ndryshoi gjithçka.
Për herë të parë, vetëdija mund të “fikjej” përkohësisht, pothuajse në çdo kohë dhe te çdo pacient. Sikur Nelson të kishte pasur në dispozicion anestezinë moderne, mund të kishte shmangur përvojën e tmerrshme të operacionit të zgjuar dhe të ishte kthyer në mëngjes për të ngrënë mëngjes.
Sot, më shumë se 350 milionë ndërhyrje kirurgjikale në vit kryhen nën anestezi të përgjithshme. Megjithatë, mënyra e saktë se si këto barna na çojnë në një gjendje të pavetëdijshme mbetet ende një mister.
Të dhënat e reja po u japin shkencëtarëve mundësinë të kuptojnë më mirë funksionimin themelor të trurit dhe madje po hedhin dritë mbi një prej mistereve më të mëdha të shkencës: nga vjen vetëdija?
Një gjumë i shkaktuar artificialisht
Ekzistojnë disa kategori anestezikësh. Disa veprojnë kryesisht duke bllokuar dhimbjen, ndërsa të tjerë shkaktojnë përgjumje dhe relaksim.
Anestezikët e përgjithshëm shkojnë një hap më tej: ata e vendosin pacientin në një gjendje të pavetëdijshme, në mënyrë që ai të mos ketë asnjë perceptim të asaj që po ndodh.
Ekzistojnë shumë lloje substancash që mund të shkaktojnë këtë gjendje, nga gaze relativisht inerte si ksenoni, që përdoret rrallë në praktikë, deri te propofoli, një prej anestezikëve të përgjithshëm më të përdorur.
Këto substanca mund të kenë struktura kimike shumë të ndryshme. Megjithatë, rezultati i përgjithshëm duket të jetë i ngjashëm: ato ndërhyjnë në komunikimin mes qelizave nervore të trurit, duke penguar neuronet të komunikojnë normalisht me njëri-tjetrin.
Skanimet me rezonancë magnetike tregojnë një ulje të përgjithshme të aktivitetit të trurit.
Por mënyra se si kjo ulje e aktivitetit çon në humbjen e vetëdijes ende nuk është kuptuar plotësisht.
Nuk dihet, për shembull, nëse pavetëdija e shkaktuar nga anestezia kërkon që i gjithë truri të “fikët”, apo nëse disa zona të caktuara luajnë një rol më të rëndësishëm se të tjerat.
“Edhe nëse i gjithë truri fiket, për shkak se ai është kaq i ndërlidhur, është shumë e vështirë të përcaktosh se çfarë e shkaktoi këtë fikje globale”, thotë Nick Franks, profesor i biofizikës dhe anestezisë në Imperial College London.
Sipas tij, skanimet e trurit tregojnë se disa zona janë më të ndjeshme ndaj anestezisë dhe “fiken” më herët. Kjo ngre pyetjen nëse këto zona janë ato që nisin më pas fikjen e pjesës tjetër të trurit.
Talami: porta drejt vetëdijes?
Franks veçon talamusin, një strukturë në formë veze, e vendosur thellë në tru, e cila funksionon si një nyje qendrore lidhëse mes zonave të ndryshme të trurit.
Kjo zonë duket se është ndër të parat që “fiket” kur një person merr anestezi të përgjithshme.
Talami luan një rol të rëndësishëm në nisjen dhe ruajtjen e gjumit, ndër funksione të tjera. Për këtë arsye, shkencëtarët pyesin nëse anestezikët në njëfarë mënyre “rrëmbejnë” mekanizmin natyror të gjumit të trurit.
“Kur i jep anestezi një kafshe dhe stimulon një pjesë shumë specifike të talamusit, mund ta zgjosh kafshën”, shpjegon Franks.
Studime të tjera kanë treguar se edhe disa pacientë në koma mund të zgjohen përmes stimulimit të talamusit. Kjo sugjeron se zona është thelbësore për zgjimin dhe ruajtjen e gjendjes së vetëdijshme.
Megjithatë, nevojiten studime të mëtejshme për të përcaktuar nëse ky është mekanizmi përmes të cilit veprojnë anestezikët.
Shkencëtarë të tjerë besojnë se korteksi cerebral, shtresa e jashtme dhe e rrudhosur e trurit, është “qendra” kryesore e vetëdijes dhe se aty duhet të përqendrohen efektet e anestezisë.
Në këtë proces mund të përfshihen edhe zona të tjera, si lobet frontalë dhe parietalë. Lobi frontal, i vendosur menjëherë pas ballit, lidhet me shumë procese të nivelit të lartë, përfshirë mendimin kritik. Lobi parietal ndodhet më prapa dhe luan rol në përpunimin e informacionit shqisor, si prekja.
Një gjendje e tretë e vetëdijes?
Të dhënat e reja po sugjerojnë se truri mund të jetë i aftë të hyjë në një gjendje të ndërmjetme vetëdijeje – një gjendje që nuk është as plotësisht gjumë, as plotësisht zgjim.
Për shumicën e njerëzve, të vihesh nën anestezi do të thotë të humbasësh plotësisht vetëdijen dhe të mos kujtosh asgjë nga operacioni.
Por kjo nuk ndodh me të gjithë.
Vlerësohet se rreth një në 15 mijë pacientë që i nënshtrohen një ndërhyrjeje kirurgjikale mund të kujtojnë disa momente të operacionit pasi zgjohen. Ky fenomen njihet si ndërgjegjësimi aksidental gjatë anestezisë.
Jaideep Pandit, anestezist konsulent në Oxford University Hospitals, mendon se këta pacientë mund të përjetojnë një “gjendje të tretë” të vetëdijes – diku mes gjumit dhe zgjimit, ose mes vetëdijes dhe pavetëdijes.
Në disa eksperimente, Pandit u dha pacientëve anestezi së bashku me një relaksues muskulor. Megjithatë, ai përdori një lidhëse shtrënguese për të parandaluar që relaksuesi të paralizonte parakrahun.
Kjo u mundësoi pacientëve të lëviznin dorën nëse dëshironin.
Rezultati ishte befasues: një e treta e pacientëve arriti të shtrëngonte gishtat e studiuesit me komandë, edhe pse nuk shfaqnin shenja të dukshme zgjimi apo dhimbjeje gjatë operacionit.
Sipas Pandit, kjo mund të jetë një tregues se ekziston një nivel i tretë i vetëdijes.
Misteri i vetëdijes
I ashtuquajturi “problem i vështirë” i vetëdijes mbetet një prej mistereve më të mëdha të pazgjidhura të shkencës.
Por duke studiuar se çfarë ndryshon në tru kur humbasim vetëdijen, shkencëtarët po përpiqen të zbulojnë sekretet e saj.
Edhe gjumi i zakonshëm shoqërohet me humbjen e vetëdijes, por anestezikët e përgjithshëm kanë një avantazh të madh për kërkimin shkencor: ata mund ta ndërpresin vetëdijen pothuajse në çdo moment. Kjo e bën më të lehtë studimin e saj.
Një nga veçoritë më intriguese të vetëdijes është natyra e saj individuale. Përvoja e vetëdijshme e çdo njeriu apo kafshe konsiderohet subjektive dhe unike.
Neuroshkencëtari Andrea Luppi, nga Universiteti i Kembrixhit, u përpoq të kuptonte nëse anestezia mund të tregojë se si krijohet kjo veçanti.
Ai studioi trurin e njerëzve nën anestezi të përgjithshme duke përdorur rezonancën magnetike funksionale (fMRI). Kjo teknologji mund të regjistrojë ndryshimet në qarkullimin e gjakut në tru dhe të tregojë se si ndikohet aktiviteti cerebral nga barnat.
Luppi u përqendrua veçanërisht te lidhshmëria funksionale, pra mënyra se si zona të ndryshme të trurit komunikojnë dhe koordinojnë aktivitetin e tyre.
Në gjendje zgjimi, ky aktivitet nervor ndjek një model aq unik sa mund të funksionojë si një lloj “gjurme gishti” të trurit.
Por Luppi dhe kolegët e tij zbuluan se nën anestezi truri i individëve bëhej më pak unik dhe më i ngjashëm me trurin e njerëzve të tjerë.
Në mënyrë intriguese, truri i njeriut nën anestezi bëhej gjithashtu më pak i dallueshëm nga truri i primatëve të tjerë. Kjo sugjeron se zonat e trurit të njeriut që preken më shumë nga anestezia mund të jenë pikërisht ato që janë zhvilluar më vonë gjatë evolucionit.
Luppi beson se një nga shenjat kryesore të anestezisë është ndërprerja e komunikimit mes zonave të ndryshme të trurit.
Kur jemi zgjuar, zona të ndryshme të trurit mund të ndërveprojnë edhe kur nuk janë të lidhura drejtpërdrejt. Nën anestezi, kjo ndodh shumë më rrallë. Duket sikur komunikimi kufizohet kryesisht te zonat që kanë lidhje të drejtpërdrejtë me njëra-tjetrën.
“Gjatë zgjimit, rrjedha e vetëdijes udhëheq sekuencën e modeleve të trurit që përjetojmë”, ka shkruar Luppi në një koment të vitit 2024.
Nën anestezi, në të kundërt, aktiviteti i trurit duket “pa timon”, shpjegon ai.
Gjetjet e Luppit përputhen me idenë se vetëdija nuk krijohet nga një zonë e vetme e trurit.
Ajo mund të jetë më tepër rezultat i një rrjeti, që lind nga koordinimi mes zonave të ndryshme të trurit.
Një mënyrë për ta imagjinuar këtë është të mendosh për një qeveri që paralizohet kur ndërpriten sistemet e komunikimit të një vendi: institucionet ekzistojnë ende, por nuk mund të komunikojnë dhe të koordinohen si më parë.
Luppi beson gjithashtu se studimi i anestezikëve mund të ndihmojë në kuptimin e mënyrës se si substanca psikedelike, si LSD-ja dhe psilocibina, ndryshojnë vetëdijen.
Ndërsa anestezikët duket se reduktojnë komunikimin mes zonave të ndryshme të trurit, substancat psikedelike duket se bëjnë të kundërtën: ato mund të krijojnë linja të reja komunikimi mes zonave të trurit.
Megjithatë, mbetet ende shumë për t’u zbuluar rreth vendit dhe mënyrës se si krijohet vetëdija në trurin e njeriut.
“Kuptimi ynë për vetëdijen është ende shumë rudimentar”, thotë Boris Heifets, profesor i asociuar i anesteziologjisë, mjekësisë perioperative dhe trajtimit të dhimbjes në Universitetin Stanford në Kaliforni.
“Prandaj, nëse gjeni dikë që mund t’ju shpjegojë se si funksionon përvoja e vetëdijshme, ju lutem më tregoni. Do të doja shumë të flisja me të.”