Mandritsa është një nga fshatrat më të veçantë në Bullgari, për shkak të ndërtesave të tij të larta dhe me salla të mëdha.
Ky fshat u ndërtua në shekullin e 17-të nga shqiptarët, dhe ka ruajtur gjuhën shqipe deri në ditët e sotme.
Shumë nga ndërtesat tani janë të braktisura dhe në rrënoja, por gjurmët e së kaluarës së lavdishme të fshatit janë ende të dukshme.
Në kulmin e saj, Mandrica, fshati i vetëm shqiptar në Bullgari, kishte mbi 3,000 banorë, dy shkolla, një ambulancë, një spital, një repart materniteti dhe një fabrikë pijesh freskuese, si dhe ishte një qendër kryesore për prodhimin e mëndafshit.
Sot, fshati ka vetëm rreth 20 banorë të rritur që ende flasin shqip. Midis tyre është edhe Sulltana 93-vjeçare.
“Ne nuk dimë të lexojmë ose të shkruajmë. Nuk dimë të shkruajmë shqip. Flasim vetëm një dialekt. Por dialekti ynë është i ndryshëm nga i tyre. Nuk mund ta kuptojmë njëri-tjetrin. Po, ne flisnim shqip në shtëpi. Dikur, gjyshërve tanë u ndalohej ta flisnin atë, por ata prapë e flisnin në shtëpi. Më vonë, gjatë epokës socialiste, askush nuk na ndaloi. Atëherë, megjithatë, në pasaportat tona shkruante se ishim ‘shqiptarë’. Më vonë, e ndryshuan në ‘bullgarë’, tregon ajo.
Sot, vetëm banorët e Mandritsës dhe disa emigrantë bullgarë në Greqinë fqinje ende e flasin këtë dialekt të vjetër shqip, tregon nipi i saj, Anton Hristov, i cili po përpiqet të zhvillojë turizmin në fshatin e tij të të parëve. Për këtë qëllim, ai po rinovon një ndërtesë të vjetër me tulla dhe po e shndërron atë në një shtëpi mysafirësh miqësore me mjedisin. Ashtu si ndërtesat e tjera në zonë, edhe ajo fillimisht është përdorur për rritjen e krimbave të mëndafshit.
Ka shtëpi prej balte edhe diku tjetër, por jo tamam si këto. Disa nga shtëpitë në Mandritsa janë tre kate të larta”, thotë Antoni.
“Ndërtuesit e vjetër ishin unikë. Do të ishte e vështirë të ndërtohej diçka e tillë sot. Themelet janë prej guri, por jo shumë të thella”, tregon Antoni.
Çdo gjë sipër shtpisë është dru dhe tulla balte. Megjithatë, ato nuk piqen në zjarr; ato bëhen në kallëpe dhe thahen në diell. Me shumë mundësi 100 njerëz kanë punuar në secilën shtëpi. Trarët dhe druri brenda ishin gjithashtu të punuar me dorë. Shtëpitë ishin projektuar për rritjen e krimbave të mëndafshit, pasi ato ruanin një temperaturë konstante dhe kishin ventilim natyror. Njerëzit jetonin të ngjeshur në një dhomë të vogël. Kati i parë zakonisht përdorej si hambar, kati i dytë ishte për krimbat e mëndafshit dhe kati i tretë ishte për pronarët.
Artizanët e Mandritsas përdornin lloje të ndryshme argjile. Ata e merrnin argjilën e përdorur për punime me suva nga lumi Byala, duke e quajtur “suva e bardhë”. Për të bërë tulla, ata nxirrnin argjilë në vend dhe e përzienin me gurë për ta bërë më të fortë. Dyshemetë ishin të veshura me një përzierje argjile dhe jashtëqitjeje lope , e cila, siç shpjegon Antoni, është izolimi më i mirë natyror si kundër nxehtësisë ashtu edhe kundër të ftohtit. Ai përdori teknikat tradicionale të ndërtimit të paraardhësve të tij kur restauroi shtëpinë e tij ekologjike të mysafirëve.
