Brussels Signal
Referendumi i Islandës nuk është një pengesë e izoluar për kauzën pro-evropiane. Ai është një tjetër kambanë alarmi për Bashkimin Evropian, institucionet e tij dhe liderët politikë të tij që të përmirësojnë mënyrën se si komunikojnë.
Votuesit islandezë hodhën poshtë rifillimin e negociatave të anëtarësimit më 29 gusht 2026, me 52.8 për qind kundër dhe 47.2 për qind pro, me një pjesëmarrje prej 82.5 për qind, sipas shifrave të raportuara nga transmetuesi publik RÚV.
Pamundësia e kampit pro-evropian në Islandë për të siguruar mbështetjen e shumicës erdhi kryesisht si pasojë e të njëjtave dobësi në komunikim që çuan gjithashtu në refuzimin nga Danimarka të Traktatit të Mastrihtit në vitin 1992, në rrëzimin e Kushtetutës Evropiane në Francë dhe Holandë në vitin 2005, në refuzimin e Traktatit të Lisbonës nga Irlanda në vitin 2008 dhe në Brexit në vitin 2016.
Të gjitha këto referendume u kërkuan qytetarëve të vendosnin ose për marrëdhënien e vendit të tyre me BE-në, ose për drejtimin e ardhshëm të integrimit evropian. Pavarësisht konteksteve të tyre të ndryshme politike, këto fushata zbuluan dobësi të përsëritura në komunikimin politik pro-evropian.
Liderët pro-evropianë ofruan argumente abstrakte dhe hasën vështirësi për të formuluar një mesazh që të mos tingëllonte elitist. Ata komunikuan shumë vonë dhe u përqendruan tepër te procedurat institucionale që pak njerëz i kuptonin, në vend që të trajtonin shqetësimet reale të qytetarëve dhe t’u flisnin zemrave të tyre.
Kundërshtarët e tyre euroskeptikë ishin më të zëshëm, flisnin me gjuhë të thjeshtë dhe përdornin mesazhe të shkurtra e emocionalisht të fuqishme për sovranitetin, identitetin, kontrollin kombëtar dhe çështjet që njerëzit i konsideronin vërtet të rëndësishme.
Edhe liderët kombëtarë pro-evropianë kanë kontribuar në këtë problem, duke lejuar që Evropa të bëhej një kokë turku, një taktikë që zakonisht lidhet me euroskeptikët. Ata nuk e kanë pranuar gjithmonë rolin e BE-së në nismat dhe arritjet e suksesshme, ndërsa kanë lejuar që Brukseli të lidhet me vendime jopopullore.
Reputacioni i BE-së nuk mund të rindërtohet brenda natës dhe narrativat negative të krijuara ndër vite nuk mund të përmbysen papritur gjatë një fushate të shkurtër para referendumit. Megjithatë, ata presin deri në një referendum për të shpjeguar se çfarë bën Evropa, ndërsa kundërshtarët e tyre kanë kaluar vite duke e kritikuar atë.
Kur fushata më në fund fillon, “Po”-ja duhet të shpjegojë dhe mbrojë një projekt abstrakt politik, ndërsa “Jo”-ja ka nevojë vetëm të mobilizojë frikën dhe të premtojë rikthimin e kontrollit nga Brukseli.
Vendosja e çështjeve komplekse të integrimit evropian në referendum është një zgjedhje politike e guximshme, por e rrezikshme, veçanërisht kur paraprakisht nuk është ndërtuar njohuri dhe debat i mjaftueshëm publik.
Qytetarët nuk mund të pritet të zotërojnë detajet teknike të integrimit evropian gjatë një fushate të shkurtër, dhe as nuk duhet të jetë kështu. Në vend të kësaj, liderët politikë duhet të shpjegojnë se si zgjedhja lidhet me shqetësimet e qytetarëve, jetën e përditshme dhe të ardhmen e vendit të tyre.
Nëse referendumet duhet të përdoren për të vendosur për çështje kaq komplekse, kur ato nuk kërkohen nga kushtetuta, është në vetvete e debatueshme dhe meriton një artikull më vete. Megjithatë, pasi liderët politikë zgjedhin t’ua drejtojnë këto çështje drejtpërdrejt qytetarëve, ata kanë përgjegjësinë të sigurojnë që votuesit të mund të marrin një vendim të informuar.
Humbja e Kushtetutës Evropiane në Francë më 29 maj 2005 dhe në Holandë tre ditë më vonë jep një shembull se si një referendum mbi integrimin evropian mund të shndërrohet në një votë për shqetësime më të gjera kombëtare kur argumenti pro-evropian nuk komunikohet në mënyrë efektive. Votuesit francezë e hodhën poshtë tekstin me 54.7 për qind, ndërsa votuesit holandezë me 61.5 për qind.
Debati u dominua nga emigracioni, sovraniteti, identiteti, pasiguria ekonomike dhe zgjerimi, dhe shumica e qytetarëve gjykuan qeveritë e tyre kombëtare në vend të vetë tekstit të Kushtetutës.
Në Francë, referendumi u ndërthur ngushtë me pakënaqësinë politike të brendshme, duke e bërë të vështirë ndarjen e votës për Kushtetutën nga opinionet për qeverinë. Shumë qytetarë e trajtuan atë si një “votë ndëshkuese”.
Në Holandë, shqetësimet për ndikimin kombëtar dhe identitetin mbizotëruan mbi dispozitat e Kushtetutës. Elita politike pro-evropiane dështoi ta përkthente tekstin kompleks institucional në një argument bindës dhe të rëndësishëm për qytetarët holandezë.
Rezultatet treguan se dhënia e informacionit nuk ishte e mjaftueshme. Pa lidership politik bindës dhe një mesazh të lidhur me shqetësimet e qytetarëve, frikë dhe preokupime të tjera përcaktuan rezultatin.
Në Irlandë, fushata “Jo” e lidhi Traktatin e Lisbonës me kërcënimet ndaj taksave, të drejtave të punëtorëve, neutralitetit, shërbimeve publike dhe identitetit kombëtar. Votuesit e hodhën poshtë traktatin me 53.4 për qind më 12 qershor 2008.
Kur votimi u zhvillua sërish më 2 tetor 2009, një fushatë “Po” më e organizuar dhe më bindëse kontribuoi në një rezultat tjetër, me 67.1 për qind në favor. Traktati nuk ishte bërë më i thjeshtë, por komunikimi politik kishte ndryshuar.
Brexit-i demonstroi sërish fuqinë e një mesazhi të shkurtër dhe emocionalisht të ngarkuar. “Take back control” (“Rikthe kontrollin”) përmblodhi shqetësimet për sovranitetin, kufijtë dhe identitetin kombëtar në tre fjalë të paharrueshme.
Fushata “Remain” u përqendrua te rreziqet ekonomike të largimit, përfshirë rritjen më të ulët, humbjen e vendeve të punës, uljen e investimeve dhe dëmtimin e tregtisë, por pati vështirësi të shpjegonte në një mënyrë po aq të paharrueshme dhe pozitive përfitimet e mbajtjes së Mbretërisë së Bashkuar në BE. “Leave” fitoi me 51.9 për qind më 23 qershor 2016.
Referendumi në Islandë ishte një tjetër provë nëse BE-ja dhe liderët kombëtarë pro-evropianë kishin mësuar se si të shpjegonin se çfarë bën BE-ja, pse ka rëndësi dhe si u sjell përfitime qytetarëve. Rezultati tregoi se nuk kishin mësuar.
Qytetarët e Islandës refuzuan rihapjen e negociatave të anëtarësimit sepse fushata pro-evropiane nuk arriti t’i bindte se përse edhe hapi i parë drejt anëtarësimit në BE ishte në interesin e vendit të tyre.
Fushata “Jo” tregoi një histori emocionale: Islanda duhet të mbrojë ujërat e saj të peshkimit, burimet natyrore dhe pavarësinë. Mesazhi i saj ishte i lidhur me historinë dhe identitetin e vendit. Ai u përcoll nga Áfram Ísland, ose “Përpara Islandë”, një grup i krijuar më 6 korrik 2026, në takimin e themelimit të të cilit foli ish-presidenti Ólafur Ragnar Grímsson.
Fushata “Po” ofroi sloganin “Yes to see” (“Po për të parë”), i cili pasqyronte qëllimin procedural të referendumit, por nuk shërbeu si një narrativë politike bindëse, e aftë për t’u lidhur me qytetarët. Slogani i përkiste SJÁ, e themeluar më 18 qershor 2026, e cila theksonte se po bënte fushatë vetëm që negociatat të përfundonin dhe jo për vetë anëtarësimin.
Grímsson e hodhi poshtë sloganin si një truk reklamues pa përmbajtje, duke i thënë Morgunblaðið se gjithçka rreth BE-së tashmë dihej dhe se nuk kishte më asgjë për të parë.
Atyre iu kërkua të mbështesnin një proces negociatash kompleks dhe abstrakt pa e kuptuar siç duhet se çfarë do të përfshinte, ndërsa kundërshtarët e tyre ofruan premtimin më të thjeshtë të ruajtjes së kontrollit kombëtar.
Qytetarët e Islandës duhej të dinin se hapja e negociatave nuk do të nënkuptonte anëtarësimin në BE dhe se ata do të kishin mundësinë të shpreheshin sërish për çdo marrëveshje përfundimtare.
Megjithatë, argumenti pro-evropian nuk mund të mjaftohej me shpjegimin e procedurës. Ai duhej gjithashtu të tregonte se çfarë mund të fitonte Islanda dhe të trajtonte më mirë shqetësimet për peshkimin, burimet natyrore dhe sovranitetin.
Përmes Zonës Ekonomike Evropiane, Islanda tashmë zbaton shumë rregulla të BE-së pa pasur përfaqësues në Parlamentin Evropian, votë në Këshillin e Bashkimit Evropian apo një komisioner.
Fushata “Po” humbi mundësinë për ta përdorur këtë paradoks për ta paraqitur sovranitetin si aftësinë për të pasur një vend në tryezë, për të ndikuar në rregullat evropiane që Islanda tashmë zbaton dhe për të mbrojtur interesat kombëtare të vendit nga brenda procesit vendimmarrës.
Mësimi i përsëritur nga më shumë se tre dekada referendumesh të lidhura me BE-në është se BE-ja ka nevojë për një komunikim politik pro-evropian në kohë dhe më efektiv, si nga liderët kombëtarë dhe evropianë, ashtu edhe nga institucionet e BE-së.
Informacioni për BE-në i vetëm nuk mjafton. Liderët politikë evropianë dhe kombëtarë duhet të jenë në gjendje të dëgjojnë në mënyrë aktive, të trajtojnë shqetësimet e qytetarëve dhe të shpjegojnë në mënyrë bindëse se çfarë bën BE-ja, pse ka rëndësi dhe çfarë është në lojë.
Kryeministrja Kristrún Frostadóttir tha se qeveria e saj nuk do t’i çonte përpara bisedimet e anëtarësimit gjatë pjesës së mbetur të mandatit të saj, i cili zgjat deri në vitin 2028, dhe e përshkroi votimin si një fitore për demokracinë dhe jo si një pengesë.
Pyetja tani është: A do të shtypë sërish BE-ja butonin e shtyrjes së alarmit dhe do të ecë në gjumë drejt dështimit të saj të ardhshëm në komunikim?