Pas rreth katër miliardë vitesh evolucioni, trupi i njeriut është përshtatur në mënyrë të përsosur me jetën nën gravitetin normal të Tokës. Por çfarë do të ndodhte kur njerëzit të largoheshin për herë të parë nga planeti ynë dhe të përjetonin mungesën e peshës? Në fillimet e epokës hapësinore ekzistonin frika se gjaku mund të mpiksej, kockat mund të dobësoheshin ose truri mund të pësonte dëmtime në mikrogravitet.
Në fund të viteve 1950, një seri fluturimesh me minj, merimanga dhe më pas qen treguan se organizmat mund të mbijetonin në hapësirë. Më vonë, njerëzit dëshmuan jo vetëm se mund të mbijetonin, por edhe të përshtateshin dhe të funksiononin në këtë mjedis ekstrem.
“Ekziston një përshtatje që, në shumë mënyra, ndihet si një transformim”, tha astronauti i Agjencisë Evropiane të Hapësirës (ESA), Luca Parmitano, në vitin 2019, gjatë përgatitjeve për misionin e tij të dytë afatgjatë në Stacionin Ndërkombëtar të Hapësirës (ISS).
“Pas disa javësh, trupi yt është ndryshe nga ai që kishe në Tokë – e sheh dhe e ndjen ndryshimin. Këmbët bëhen më të holla dhe fytyra më e rrumbullakët.”
Parmitano, ish-pilot testues i Forcave Ajrore italiane, është përzgjedhur së fundmi si një nga katër anëtarët e ekuipazhit të misionit Artemis III. Ky mision, i planifikuar për vitin 2027, do të testojë mjete uljeje hënore dhe kostume hapësinore për rikthimin e njerëzimit në Hënë.
Nuk është surprizë që ai u përzgjodh. Kur bisedon me të, krijohet përshtypja se për të udhëtimi në hapësirë është diçka që i vjen natyrshëm.
“Një nga arsyet pse njerëzimi është kaq i suksesshëm në Tokë është aftësia jonë për t’u përshtatur”, tha ai. “Por të shohësh se si brenda disa javësh në hapësirë ndodhin ndryshime fizike, të kuptosh sa ndryshe ndihesh dhe sa mirë përshtatet trupi i ri me mjedisin, ishte diçka që më mahniti.”
Efektet e udhëtimeve hapësinore mbi trupin e njeriut – nga muskujt dhe kockat deri te problemet me sinuset – janë dokumentuar mirë gjatë më shumë se 70 viteve që kur njerëzit dolën për herë të parë në orbitë. Por shumë më pak dihet për ndikimin që mungesa e gravitetit ka mbi trurin.
Në hapësirë, trupi nuk ka më nevojë të luftojë forcën e gravitetit në çdo lëvizje. Për pasojë, kockat që mbajnë peshën dhe muskujt që përdorim për të ngritur, mbajtur, ecur dhe vrapuar fillojnë të dobësohen.
Pas vetëm disa ditësh në hapësirë, kockat humbasin kalcium dhe muskujt fillojnë të zvogëlohen, përfshirë edhe ndryshimet në zemër. Fytyrat e fryra të astronautëve janë gjithashtu pasojë e zhvendosjes së lëngjeve trupore drejt pjesës së sipërme të trupit, pasi graviteti nuk i kufizon më.
Këto ndryshime nuk do të ishin problem nëse astronautët do të qëndronin përgjithmonë në hapësirë, por për t’u kthyer në Tokë në gjendje të mirë fizike, ata duhet të ndjekin një regjim intensiv ushtrimesh. Në ISS, astronautët zakonisht stërviten rreth dy orë në ditë, por edhe pas gjashtë muajsh në orbitë shpesh duhet të nxirren nga kapsula me ndihmë dhe të vendosen në barela. Kockave mund t’u duhen deri në katër vite për t’u rikthyer në gjendjen normale.
Megjithatë, ajo që ndodh me trurin e astronautëve është shumë më pak e kuptuar – dhe kjo mund të jetë një problem serioz.
“Truri është ndoshta organi më i rëndësishëm i trupit tonë”, thotë mjeku i fluturimeve në ESA, Alessandro Alcibiade. “Nëse nuk sjellim në hapësirë një tru funksional dhe efektiv, atëherë gjithçka tjetër humbet kuptimin.”
Studimet mbi ndikimin e hapësirës në tru kanë qenë të kufizuara, pasi janë kryer vetëm me një numër të vogël astronautësh gjatë misioneve të gjata. Astronauti Scott Kelly, për shembull, kaloi një vit në ISS, ndërsa vëllai i tij binjak astronaut, Mark, qëndroi në Tokë. Studimi i mëvonshëm tregoi se aftësitë njohëse të Scott-it mbetën kryesisht të pandryshuara gjatë misionit, por u ulën për rreth gjashtë muaj pas kthimit.
Tani, një kërkim i ri i publikuar në revistën “Frontiers in Psychology” nga shkencëtarë të Universitetit Birkbeck në Londër ka analizuar rezultatet e 15 studimeve të imazherisë së trurit me rreth 377 pjesëmarrës, përfshirë astronautë dhe persona të përfshirë në simulime të fluturimeve hapësinore në Tokë.
Studiuesit besojnë se kanë identifikuar ndryshimet që ndodhin në tru kur ai ekspozohet ndaj mikrogravitetit.
“Është një neuroplasticitet i jashtëzakonshëm – kemi zbuluar ndryshime strukturore dhe funksionale në tru”, thotë autorja kryesore Elisa Raffaella Ferrè, profesoreshë e neuroshkencës njohëse në Universitetin Birkbeck.
Sipas saj, truri përshtatet fizikisht me mungesën e gravitetit, duke u riorganizuar për një mjedis të ri.
“Kemi parë ndryshime në zonat e trurit që kontrollojnë lëvizjen, ekuilibrin dhe ndërgjegjësimin për trupin”, thotë Silvia Seghezzi, bashkëautore e studimit.
Kjo tregon se truri i njeriut është ndërtuar për të perceptuar gravitetin.
“Ne nuk e perceptojmë gravitetin në të njëjtën mënyrë si ngjyrën, dritën, temperaturën apo tingujt. Por graviteti është një veçori e vazhdueshme e mjedisit që truri ynë e merr dhe e përpunon”, shpjegon Ferrè.
Ajo sjell si shembull marrjen e një filxhani kafeje. Ne e bëjmë këtë pa menduar, sepse truri automatikisht llogarit gravitetin e Tokës dhe koordinon muskujt përkatës.
Në pamje të parë, ky është një lajm i mirë për astronautët. Nëse truri nuk do të përshtatej në hapësirë, ata do të kishin probleme edhe me veprime të thjeshta. Sfida kryesore është shpejtësia me të cilën ndodh kjo përshtatje.
Gjatë misioneve të ardhshme në Hënë dhe Mars, kjo mund të bëhet një pengesë serioze. Pas tetë muajsh udhëtim drejt Marsit, astronautët do të jenë përshtatur aq shumë me mikrogravitetin sa edhe dalja nga anija në gravitetin marsian, rreth një e treta e atij të Tokës, mund të jetë e vështirë.
“Mund të kesh raketën më të mirë në botë, por nëse nuk je në gjendje ta drejtosh atë dhe të marrësh vendimet e duhura për shkak të ndryshimeve shqisore dhe motorike, atëherë mund të ketë probleme”, thotë Ferrè.
Një zgjidhje e propozuar në fantashkencë ka qenë ndërtimi i anijeve me centrifuga ose rrota gjigante që krijojnë një gravitet artificial.
“Kjo do të ishte zgjidhja më e mirë, sepse do të luftonte humbjen e kockave dhe muskujve dhe do të ndihmonte në përgatitjen e trurit. Por pse nuk e bëjmë? Sepse kushton shumë – në hapësirë masa do të thotë para”, thotë Alcibiade.
Studiuesja Ferrè po punon gjithashtu mbi metoda të reja që përdorin impulse të vogla elektrike për të stimuluar zonat e trurit që perceptojnë gravitetin, me synim përmirësimin e aftësisë së trurit për t’u përshtatur.
Ajo beson se shkencëtarët do të gjejnë mënyra për të kapërcyer efektet e ndryshimeve të gravitetit, por thekson se këto kërkime janë të rëndësishme jo vetëm për astronautët.
“Fluturimi në hapësirë është sfidues”, thotë ajo. “Por mund të jetë gjithashtu një dritare shumë e rëndësishme për të kuptuar trurin tonë në një mënyrë që nuk mund ta bëjmë këtu në Tokë.”