Udhëheqësit evropianë e kanë të vështirë të flasin me një zë të vetëm për Iranin dhe zhvillimet e trazuara në Lindjen e Mesme, dhe BBC shpjegon pse.
Evropa e dinte se kjo mund të ndodhte. Për javë të tëra, udhëheqësit e saj kanë vëzhguar forcimin e pranisë ushtarake amerikane në Lindjen e Mesme dhe kanë dëgjuar paralajmërimet e ashpra të Uashingtonit ndaj Teheranit për të hequr dorë nga çdo ambicie bërthamore. Megjithatë, që kur filloi sulmi amerikano-izraelit ndaj Iranit, kontinenti është dukur i pakoordinuar, i ngurruar dhe në disa raste i ndarë, thekson televizioni britanik në një analizë të gjerë.
Shqetësimi i parë dhe më i menjëhershëm për qeveritë evropiane është siguria e qytetarëve të tyre në rajon. Dhjetëra mijëra evropianë jetojnë ose punojnë në Lindjen e Mesme dhe çdo operacion evakuimi do të kërkonte një koordinim të jashtëzakonshëm.
Në të njëjtën kohë, dimensioni ekonomik i krizës është tashmë i dukshëm. Çmimet e energjisë, veçanërisht të gazit natyror, po rriten ndjeshëm, duke kujtuar trazirat e shkaktuara nga pushtimi rus i Ukrainës në vitin 2022. Shoqëritë evropiane, të lodhura nga krizat e njëpasnjëshme, janë të shqetësuara për një valë të re.
Linja të ndryshme brenda Evropës
Në nivelin politik, dallimet janë të dukshme. Tre fuqitë kryesore të kontinentit – Franca, Gjermania dhe Mbretëria e Bashkuar – lëshuan një deklaratë të përbashkët duke e paralajmëruar Iranin se ishin gati të ndërmerrnin “veprime mbrojtëse” nëse sulmet me raketa dhe dronë do të vazhdonin. Megjithatë, pas gjuhës diplomatike fshihen qasje të ndryshme. Londra pranoi të lejonte përdorimin e dy prej bazave të saj ushtarake për operacione “mbrojtëse” kundër objektivave iraniane. Parisi ka forcuar praninë e tij në rajon pas një sulmi iranian ndaj një baze franceze në Emiratet e Bashkuara Arabe. Berlini, nga ana tjetër, është kufizuar në deklarimin se forcat e tij mbeten të gatshme për masa mbrojtëse, pa njoftuar lëvizje specifike.
Të tre kanë një fije të përbashkët: shmangien e vënies në pikëpyetje të hapur të legjitimitetit të sulmeve SHBA-Izrael. Fokusi i tyre është në nevojën për të mos e armiqësuar Presidentin e SHBA-së Donald Trump. Shumë udhëheqës evropianë kanë frikë se një përçarje publike me Uashingtonin mund ta dobësojë më tej unitetin perëndimor, veçanërisht në një kohë kur lufta në Ukrainë mbetet e hapur.
Qëndrimi i Sanchez që zemëroi Trumpin
Një nga zërat më të qartë ishte ai i kryeministrit spanjoll Pedro Sanchez. Ai deklaroi se mund të kundërshtosh regjimin iranian dhe në të njëjtën kohë të refuzosh një ndërhyrje ushtarake jashtë ligjit ndërkombëtar.
Madje Madridi e bëri të qartë se bazat amerikane në Spanjë nuk mund të përdoren për sulme kundër Iranit, duke çuar në tërheqjen e avionëve amerikanë, një fakt që zemëroi Trumpin , i cili e përshkroi Spanjën si një “aleat të tmerrshëm” dhe e shtyu atë të vendoste të ndërpresë të gjitha marrëdhëniet tregtare me vendin iberik.
Çfarë po ndodh në BE – Mesazhe nga Brukseli
Në nivelin e Bashkimit Evropian, tabloja është po aq komplekse. Ministrat e jashtëm të shteteve anëtare janë përmbajtur nga mbështetja e qartë e ndryshimit të regjimit në Iran. Megjithatë, Presidentja e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, foli për një “nevojë urgjente për një tranzicion të besueshëm” në Teheran, duke përdorur një ton të ndryshëm. Mungesa e unanimitetit të plotë dobëson mesazhin e Bashkimit.
Pyetja është nëse Evropa mund të funksionojë vërtet si një forcë strategjike e bashkuar në një botë me konkurrencë në rritje. Viti 2026 po rezulton të jetë një vit trazirash. Nga Venezuela në Groenlandë dhe Iran, skena ndërkombëtare duket fluide. Kontinenti përballet me një Rusi agresive, një Kinë ekonomikisht ambicioze dhe një Amerikë më të paparashikueshme, thekson BBC.
Në këtë mjedis, Presidenti Emmanuel Macron njoftoi një ndryshim në doktrinën bërthamore franceze dhe një rritje të numrit të kokave bërthamore. Ky veprim po interpretohet si një sinjal se Evropa duhet të forcojë mbrojtjen e saj, veçanërisht pasi besimi në ombrellën bërthamore amerikane nuk merret më si i mirëqenë.
Debati mbi parandalimin bërthamor evropian nuk është i ri, por po fiton një vrull të ri. Suedia, Polonia dhe Gjermania i janë drejtuar Francës duke kërkuar mbulim më të gjerë. Mbretëria e Bashkuar, e vetmja fuqi tjetër bërthamore në Evropë, mbetet një shtyllë kyçe e parandalimit përmes NATO-s. Por perspektiva e një sigurie më “evropiane” kërkon një koordinim më të thellë.
Kjo nxjerr në pah një problem kronik që prek edhe NATO-n. Është fragmentimi i sistemeve të mbrojtjes. Shtetet e Bashkuara përdorin rreth 30 sisteme kryesore armësh, ndërsa vendet evropiane kanë pothuajse gjashtë herë më shumë, shpesh me mbivendosje. Rezultati është rritja e kostove, ndërveprimi më i ulët dhe vonesat.
Pavarësisht presionit për të rritur shpenzimet e mbrojtjes, çështja nuk është vetëm sasiore, por edhe cilësore. Ku dhe si investohen fondet? Qeveritë kombëtare shpesh mbrojnë industritë vendase të mbrojtjes, duke e bërë të vështirë prokurimin e përbashkët dhe krijimin e ekonomive të shkallës.
Përvojat historike të secilit vend formësojnë gjithashtu qëndrimin e tij. Gjermania, e rënduar nga e kaluara e saj, ka qenë e kujdesshme ndaj fuqisë ushtarake për dekada të tëra. Kthesa e saj pas pushtimit të Ukrainës nga Rusia ka qenë spektakolare. Nën kancelarin Friedrich Merz, Berlini tani kërkon të bëhet fuqia më e fortë ushtarake konvencionale në Evropë, me shpenzime të rritura deri në vitin 2029.
Italia, nën kryeministren Giorgia Meloni, është në një pozicion më të vështirë. Ajo mbështet Ukrainën dhe mban marrëdhënie të ngrohta me Uashingtonin, por shumica e publikut italian kundërshton rritjen e shpenzimeve të mbrojtjes dhe përfshirjen më të thellë në konfliktet e huaja.
Koalicione ad hoc
Specifikat kombëtare e bëjnë të vështirë formulimin e një linje të përbashkët ndaj Iranit. Kur lind një krizë, qeveritë u përgjigjen së pari shqetësimeve të zgjedhësve të tyre. Rezultati është shpesh koalicione ad hoc të vendeve të gatshme që bashkëpunojnë për çështje specifike, të tilla si programet e përbashkëta të mbrojtjes ose operacionet e mbikëqyrjes.
Ky trend mund të jetë një përgjigje realiste ndaj një bote shumëpolare. Në vend të unanimitetit absolut të 27 shteteve, grupet më të vogla mund të ecin përpara më shpejt, zbulon analiza e BBC-së, duke vlerësuar situatën fluide, mes zhvillimeve të trazuara.