Pas gati 100 vitesh zhvillimi, trajtimet që forcojnë sistemin imunitar të trupit për të luftuar kancerin po hyjnë në një epokë të re – dhe po shpëtojnë jetë.
Kur 71-vjeçarja Maureen Sideris u trajtua për kancer në zorrën e trashë në vitin 2008, ajo iu nënshtrua operacionit. Trajtimi pati sukses, por rikuperimi pas ndërhyrjes ishte i vështirë.
Katërmbëdhjetë vite më vonë, Sideris, që jeton në Nju Jork, u diagnostikua me kancer të ezofagut – dhe këtë herë trajtimi i saj, në kuadër të një prove klinike, ishte krejtësisht ndryshe. Çdo tre javë, ajo shkonte në Memorial Sloan Kettering Cancer Center për infuzione 45-minutëshe të një ilaçi të quajtur dostarlimab.
Pas vetëm katër muajsh trajtim, tumori i saj ishte zhdukur – pa kirurgji, pa kimioterapi dhe pa rrezatim. Efekti i vetëm i rëndësishëm anësor ishte një insuficiencë e gjendrave mbiveshkore që shkakton lodhje.
“Është e pabesueshme,” thotë ajo. “Është si fantashkencë.”
Megjithatë, kjo është reale. Sideris është një nga një numër gjithnjë në rritje pacientësh që po përfitojnë nga imunoterapia – një metodë trajtimi që po jep rezultate të mëdha pas më shumë se një shekulli zhvillimi.
“Njerëzit po jetojnë, dhe po jetojnë me cilësi të mirë jete. Po flasim për shërime,” thotë Jennifer Wargo, profesoreshë e onkologjisë kirurgjikale dhe studiuese e imunoterapisë në MD Anderson Cancer Center në Teksas.
Trupi ka një aftësi natyrore për të “zbuluar dhe eliminuar qelizat që nuk janë si vetja”, shpjegon Karen Knudsen, drejtuese e Parker Institute for Cancer Immunotherapy. Në kushte normale, kjo përfshin edhe qelizat që bëhen kancerogjene. Por ndonjëherë, qelizat e kancerit arrijnë t’i shmangen këtij sistemi, duke u “fshehur” mes qelizave të shëndetshme.
Qëllimi i imunoterapisë është t’i zbulojë këto qeliza, në mënyrë që sistemi imunitar t’i njohë dhe t’i shkatërrojë.
Si funksionon sot imunoterapia
Dy nga format më të njohura janë terapitë CAR T dhe inhibitorët e “checkpoint”-eve imunitare.
Terapitë CAR T përfshijnë marrjen e qelizave T nga gjaku i pacientit, modifikimin e tyre në laborator për të sulmuar kancerin dhe rikthimin e tyre në trup. Aktualisht përdoren kryesisht për kanceret e gjakut.
Ndërkohë, inhibitorët e checkpoint-eve janë ilaçe që çaktivizojnë një “buton fikjeje” të sistemit imunitar, i cili normalisht mbron trupin nga reagime të tepërta. Disa qeliza kancerogjene e shfrytëzojnë këtë mekanizëm për t’u fshehur, por këto ilaçe e bllokojnë këtë proces, duke lejuar sistemin imunitar të sulmojë.
Megjithatë, këto metoda kanë kufizime. Terapitë CAR T janë ende të vështira për t’u përdorur kundër tumoreve solide, që përbëjnë mbi 90% të rasteve të reja. Ato janë gjithashtu të shtrenjta dhe komplekse.
Edhe inhibitorët e checkpoint-eve mund të shkaktojnë efekte anësore të shumta, si skuqje të lëkurës, diarre dhe lodhje, e në raste të rralla edhe inflamacion të organeve si mëlçia apo zemra.
Në përgjithësi, vetëm 20% deri në 40% e pacientëve reagojnë pozitivisht ndaj imunoterapisë, që do të thotë se shumica nuk përfitojnë prej saj.
Qasje të reja dhe të kombinuara
Studiuesit po kërkojnë mënyra për të rritur efektivitetin.
Disa studime sugjerojnë se një dietë e pasur me fibra mund të përmirësojë rezultatet përmes ndikimit në mikrobiomën e zorrëve. Të tjera tregojnë se statinat – ilaçe të zakonshme për kolesterolin – mund të rrisin efektin e imunoterapisë.
Edhe koha e trajtimit mund të ketë rëndësi: disa të dhëna tregojnë se pacientët që trajtohen në mëngjes reagojnë më mirë.
Kombinimi i imunoterapisë me metoda të tjera, si rrezatimi apo ultratingujt, është një tjetër drejtim premtues. Rrezatimi mund ta bëjë tumorin më “të dukshëm” për sistemin imunitar.
Drejt mjekësisë së personalizuar
Një tjetër fokus i rëndësishëm është përshtatja e trajtimit për çdo pacient.
“Kanceri nuk është një sëmundje e vetme, por mbi 200 të ndryshme,” thotë Knudsen. Edhe pacientët me të njëjtin diagnozë mund të kenë dallime në nivel qelizor.
Studime në Memorial Sloan Kettering kanë treguar rezultate shumë premtuese: në një grup pacientësh me një profil të caktuar gjenetik, trajtimi me dostarlimab zhduku plotësisht tumoret në shumicën e rasteve.
Megjithatë, vetëm rreth 5% e tumoreve kanë këtë profil, ndaj sfida mbetet për pjesën tjetër.
Premtimi i vaksinave kundër kancerit
Një drejtim tjetër janë vaksinat kundër kancerit, të cilat trajnojnë sistemin imunitar të njohë dhe sulmojë qelizat kancerogjene.
Studime të fundit kanë treguar rezultate premtuese, përfshirë pacientë që mbetën pa kancer për vite pas trajtimit.
E ardhmja
Edhe pse sfida mbetet, imunoterapia tashmë po ndryshon jetët e pacientëve.
Sideris e sheh veten si pjesë të kësaj të ardhmeje:
“Po shkojmë në një drejtim shumë të mirë. Një mjek më tha se brenda 10 vitesh, kimioterapia dhe rrezatimi do të duken si metoda të vjetruara.”