Gjeopolitika është në lëvizje të vazhdueshme, historia duket sikur “është rikthyer”, ka luftëra, trazira politike dhe përçarje teknologjike kudo. Këto çështje marrin një pjesë dërrmuese të vëmendjes globale dhe të diskursit publik intelektual. Megjithatë, transformimi më i rëndësishëm për fatin kolektiv të njerëzimit – ripërcaktimi i individit – po zhvillohet dhe po thellohet në mënyrë relativisht të qetë dhe me shumë më pak debat.
Ne nuk po jetojmë thjesht një tjetër Revolucion Industrial – të katërtin, siç pretendojnë teknologët – apo një tjetër riorganizim të madh historik të rendit botëror, siç vërejnë gjeopolitikanët. Edhe pse këto përshkrime janë të sakta, ato nuk janë të mjaftueshme për të kuptuar momentin aktual.
Mund të jetë e vërtetë që, siç theksojnë mbështetësit e inteligjencës artificiale, kjo teknologji e re dhe përmbysja e sektorëve të tërë ekonomikë që ajo sjell, është një model që e kemi parë më parë me shpikjen e motorit me avull dhe futjen e makinave në prodhim. Po ashtu, trazirat globale mund të krahasohen me pika të mëdha kthesash historike që kanë riformatuar sistemin ndërkombëtar, nga Vestfalia (1648), te Vjena (1815), Versaja (1919) apo Potsdami (1945). Por kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht se po përjetojmë thjesht një tjetër cikël historik.
Përkundrazi, po bëhet gjithnjë e më e qartë se po hyjmë në një epokë tërësisht të re – ndoshta degëzimi i parë real nga rrjedha lineare e historisë njerëzore. Rrota nuk po rrotullohet thjesht; kemi të bëjmë me një rrotë krejt tjetër. Rima e historisë mund të jetë duke u shndërruar në prozë – ose në muzikë.
Provat janë kudo rreth nesh, por kuptimi i tyre shpesh na shpëton sepse vazhdojmë t’i interpretojmë përmes lenteve të vjetra. Merrni një shembull të thjeshtë: përmbajtjen në internet. Përtej “mbeturinave” dixhitale, klikimeve sensacionale dhe zemërimit online, rrjetet janë të mbushura me fotografi të jashtëzakonshme, art, analiza, humor dhe udhëzues të dobishëm. Asnjëherë më parë nuk është prodhuar kaq shumë talent nga kaq shumë njerëz me kaq pak burime.
Kjo tregon sa shumë potencial ekziston në shoqëri – tek individë që deri para pak vitesh do të kishin mbetur të panjohur, madje pa e kuptuar as vetë aftësinë e tyre pa mjetet dixhitale.
Sot është e zakonshme të gjesh llogari online tepër të informuara në pothuajse çdo fushë, të cilat shpesh e meritojnë më shumë titullin “ekspert” sesa shumë nga ekspertët tradicionalë që shfaqen në media apo në qarqet politike.
Kjo shfaqje masive e talentit në hapësirën publike dixhitale nuk është thjesht një fenomen interesant. Ajo është një “bombë me sahat” për koncepte themelore të shoqërisë, si elitat, ekspertiza dhe autoriteti.
Çlirimi i madh i aftësive individuale, i paimagjinueshëm për brezat e mëparshëm, po fuqizohet nga mjete të reja të epokës së AI dhe kriptomonedhave. Individët sot kanë mjete të fuqishme për të krijuar, për të fituar dhe për të komunikuar drejtpërdrejt me të tjerët në mbarë botën.
Kjo po na çon përtej çdo gjëje që kemi njohur më parë sa i përket autonomisë individuale. Edhe pse jo të gjithë zgjedhin ta përdorin këtë potencial, mundësia ekziston. Kjo krijon kushtet për lindjen e “individit sovran”, i cili përcakton marrëdhënien e tij me botën sipas kushteve të veta.
Sigurisht, ekziston edhe një anë më e errët – kontrolli në rritje i shtetit – por jemi vetëm në fillim të kësaj epoke dhe mund të gjenden mënyra për të mbrojtur liritë individuale.
Paralelisht me këtë zhvillim, teknologjitë e reja po fitojnë një fuqi të jashtëzakonshme mbi jetën. Bioinxhinieria dhe biologjia sintetike tashmë kanë hyrë në fazën e “programimit” të jetës. Shkencëtarët po krijojnë kode gjenetike dhe forma të reja jete që nuk kanë ekzistuar kurrë më parë.
Në fushën e inteligjencës artificiale, pritet që Inteligjenca e Përgjithshme Artificiale (AGI) – e barabartë me mendjen njerëzore – të arrihet brenda pak vitesh, dhe më pas të pasohet nga një inteligjencë superiore ndaj njeriut.
Ndërkohë, ndërfaqet tru-kompjuter po krijojnë një lidhje direkte mes mendjes dhe teknologjisë. Eksperimentet e fundit tregojnë se njerëzit mund të kontrollojnë pajisje dhe të komunikojnë vetëm me mendime.
Në kryqëzimin e biologjisë sintetike, AI-së dhe ndërfaqeve tru-kompjuter qëndron një moment i ri “zanafille”, që do të ripërcaktojë jo vetëm njerëzimin, por vetë ekzistencën.
Megjithatë, debati shoqëror dhe politik mbi këto çështje është shumë i kufizuar. Ndryshimet po ndodhin shumë shpejt dhe politikat publike mbeten prapa.
Në këtë kontekst, modeli ynë aktual i botës – politik, ekonomik dhe kulturor – duket gjithnjë e më i papërshtatshëm për realitetin që po vjen. Diskursi publik vazhdon të përqendrohet në çështje tradicionale si pensionet, borxhi apo mbrojtja, ndërkohë që sfidat reale janë shumë më të thella.
Ky model po shpërbëhet. Sistemet e pensioneve janë të paqëndrueshme, borxhi rritet vazhdimisht dhe siguria kombëtare përballet me kërcënime që nuk mund të menaxhohen plotësisht.
Qasja tradicionale – përpjekja për të riparuar një model të vjetër – duket gjithnjë e më e kotë. Ne po ndjekim zgjidhje për një botë që nuk ekziston më.
Kërkohet një mënyrë krejtësisht e re të menduari – më radikale, më e guximshme dhe e aftë të përballet me sfidat e thella që kemi përpara.
Pika më e mirë e nisjes është individi dhe transformimi i tij drejt “sovranitetit”. Duhet një punë e re politike dhe filozofike për të kuptuar se si këto ndryshime do të ndikojnë në mënyrën se si organizohet shoqëria.
Të menduarit vërtet i ri është i rrallë dhe i vështirë – por brezi i sotëm duhet të jetë në lartësinë e kësaj sfide.