Rathcroghan, në qarkun Roscommon të Irlandës, është një nga sitet mbretërore më të vjetra dhe më të mëdha në Evropë që ende nuk është gërmuar. Dikur kryeqyteti i lashtë i provincës Connacht, ky territor prej 6,5 kilometrash katrorë ruan 266 gjurmë arkeologjike, përfshirë fortifikime të Epokës së Hekurit, gurë të gdhendur me shkrimin e lashtë irlandez dhe tuma varrimi.
Tashmë, një shteg i ri këmbësorësh, 13 kilometra i gjatë, u mundëson vizitorëve të eksplorojnë monumentet kryesore të kompleksit, shumë prej të cilave ndodhen në prona private bujqësore. Itinerari ofron një mënyrë të re për të zbuluar historinë dhe legjendat e këtij vendi.
Një nga pikat më misterioze është shpella Oweynagat, e njohur si “Porta e Ferrit” e Irlandës. Ajo besohet se ka qenë banesa e Mórrígan-it, perëndeshës kelte të lidhur me origjinën e Halloween-it. Sipas mitologjisë, më 31 tetor, gjatë festës së Samhain-it, kufiri mes botës së të gjallëve dhe Botës Tjetër bëhej më i hollë. Mórrígan-i dhe krijesat e saj dilnin nga shpella, ndaj njerëzit nisën të visheshin me maskime për t’u shpëtuar shpirtrave.
Rathcroghan ka një histori që shtrihet rreth 5.500 vjet në të kaluarën. Ai shërbente si qendër ceremonish, kuvendesh, festimesh sezonale dhe kurorëzimesh mbretërore. Pikërisht këtu nis dhe përfundon poema epike kombëtare e Irlandës, The Táin, e cila rrëfen ekspeditën e mbretëreshës Medb të Connacht-it për të grabitur një dem të famshëm.
Kompleksi konsiderohet gjithashtu një nga tri vendet kryesore të varrimit në Irlandën e lashtë, ku prehen mbretërit dhe prijësit e hershëm të vendit. Deri më sot janë identifikuar rreth 40 tuma varrimi.
Tuma kryesore e Rathcroghan-it, 88 metra e gjerë dhe 5,5 metra e lartë, nuk është gërmuar kurrë. Megjithatë, studimet gjeofizike kanë zbuluar struktura të shumta rrethore brenda saj, duke sugjeruar se mund të ketë shërbyer si një qendër e rëndësishme ceremoniale, ndoshta edhe si një sallë e madhe prej druri.
Shtegu kalon gjithashtu pranë Relignaree, një rrethim me diametër 110 metra, i njohur si “Varreza e Mbretërve”, si dhe pranë Rathnadarve, vendi ku, sipas poemës The Táin, dy demat përballen në një luftë për vdekje.
Shpella Oweynagat ndodhet shtatë metra nën tokë dhe ka një gjatësi prej 37 metrash. Ajo përmendet që në shekullin IX nga murgjit keltë dhe konsiderohet një nga hyrjet kryesore drejt Botës Tjetër në mitologjinë irlandeze. Aktualisht është e mbyllur për vizitorët për shkak të përqendrimit të lartë të dioksidit të karbonit.
Përveç rëndësisë historike dhe mitologjike, peizazhi ruhet edhe falë aktivitetit bujqësor. Bagëtitë kanë kullotur në këtë zonë prej mijëra vjetësh dhe vazhdojnë ta bëjnë këtë edhe sot. Sipas arkeologëve, pa praninë e bujqësisë, natyra do t’i kishte mbuluar dhe rimarrë monumentet e lashta.
Për vizitorët, Rathcroghan nuk është thjesht një kompleks monumentesh arkeologjike. Është një peizazh ku ndërthuren historia, mitologjia dhe kujtesa e një qytetërimi të lashtë, duke ofruar një mundësi për të kuptuar se si njerëzit jetonin, festonin dhe kryenin ritualet e tyre mijëra vjet më parë.