A është ende NATO një fuqi luftarake, apo është kthyer në një monument? Flamujt vazhdojnë të valëviten në Bruksel dhe komitetet mblidhen rregullisht, por mes oficerëve dhe stafit ndihet një atmosferë e rënduar me një shqetësim të heshtur. Komunikatat vazhdojnë të premtojnë mbrojtjen e çdo centimetri të territorit aleat, megjithatë realiteti në terren — veçanërisht në Lindjen e Mesme dhe Mesdheun Lindor — sugjeron një të vërtetë më të brishtë.
Një aleancë që ekziston në letër, por heziton në praktikë, nuk është një pengesë reale, apo jo? Tingëllon më shumë si një fantazmë. Dhe në një botë që nuk ka më frikë nga fantazmat, Evropa po e gjen veten rrezikshëm të ekspozuar. Fërkimet aktuale me Uashingtonin nuk janë thjesht një përplasje personalitetesh. Ndërsa gjuha e Presidentit Trump është bërë tejet e ashpër, qëndrimi i tij reflekton një rillogaritje themelore të kthimit të investimit amerikan në sigurinë evropiane.
Për dekada, pakti i Atlantikut të Veriut ka qenë një “lopë e shenjtë”, një siguri e pasluftës që fitoi Luftën e Ftohtë dhe më pas i lejoi Evropës të përqendrohej te shpenzimet sociale në vend të atyre të mbrojtjes. Tani, ndërsa konflikti me Iranin vë në provë vetë themelet e unitetit dhe vendosmërisë së Perëndimit, kjo siguri nuk ekziston më. Kur lideri i garantuesit kryesor të aleancës vë në pikëpyetje arsyen e ekzistencës së saj, themeli i Nenit 5 fillon të shembet.
Dëshmia më dëmtuese e kësaj krize besueshmërie ishte heshtja për Qipron më herët këtë muaj. Kur dronët shkelën hapësirën ajrore të territorit sovran britanik në Akrotiri, do të pritej një reagim i bashkuar nga aleanca — një deklaratë e fortë solidariteti, në mos një aktivizim i menjëhershëm i mbrojtjes së ndërsjellë. Në vend të kësaj, ajo që morëm ishte një pëshpëritje burokratike.
Ishte Greqia — një fuqi rajonale me kapacitete reale ushtarake — që mobilizoi fregatat dhe avionët. Mburoja helene rezultoi më efektive se ajo atlantike. Pra, nëse NATO nuk mundet, ose nuk dëshiron të reagojë kur territori i një anëtari themelues është nën sulm, çfarë mbetet nga misioni i saj kryesor? Kjo na çon në thelbin e krizës së sigurisë së shekullit XXI me të cilën përballemi: kalimi nga një Evropë e mbrojtur në një Evropë të cenueshme.
Sigurisht, NATO po i kërkohet të mbijetojë në një stuhi multipolare për të cilën nuk është projektuar kurrë. Por rezultatet mbeten dështime. Dështim për të trajtuar çështjen e Ukrainës, dështim për të siguruar krahun e saj jugor ndaj kërcënimeve asimetrike, dështim për të paraqitur një front të bashkuar kundër regjimit në Teheran, të cilin SHBA e konsideron kërcënim global të sigurisë. Megjithatë, nuk është presidenca e Trump që po e shkatërron NATO-n. Ai thjesht po nxjerr në pah faktin se aleanca ka humbur shpirtin e saj të përbashkët.
Sa e sigurt do të jetë Evropa në një botë ku NATO nuk është më një organizatë e besueshme? Përgjigjja është e zymtë. Për breza të tërë, ne jemi fshehur pas një garancie sigurie që nuk kemi pranuar ta financojmë plotësisht apo ta mbështesim politikisht. Tani, kjo garanci po rillogaritet mbi baza të ftohta dhe të orientuara nga interesat tregtare.
Nëse kryeqytetet evropiane refuzojnë të qëndrojnë me Uashingtonin në Ngushticën e Hormuzit — arteria më jetike energjetike e botës — nuk duhet të habiten kur Uashingtoni nuk qëndron më me to në Baltik. Në të njëjtën kohë, si mund të kërkojë Trump mbështetjen e Evropës në Lindjen e Mesme, kur së fundmi kërcënoi të pushtojë Groenlandën? Marrëdhëniet janë përkeqësuar, interesat nuk përkojnë më, mbrojtja amerikane po tërhiqet dhe kontinenti evropian nuk është gati të qëndrojë në këmbët e veta.
Po lëvizim drejt një bote ku siguria nuk qëndron më te traktatet e paqarta, por te “koalicionet e vullnetit” dhe ankorat rajonale. Shtetet që ndajnë interesa të qarta ekzistenciale po bëhen qendrat e reja të gravitetit. Sa i përket interesave strategjike të fuqive perëndimore, ato tashmë shërbehen më mirë përmes partneriteteve të drejtpërdrejta që i japin përparësi rezultateve mbi konsensusin. Aleancat ceremoniale po bëhen pjesë e së kaluarës.
Retorika e fundit e Trump mund t’u duket tronditëse disave, por është një zgjim i ashpër për të cilin Brukseli ka vite që përpiqet ta injorojë. Presidenti amerikan është thjesht vëzhguesi më i zëshëm i një degradimi që ka ndodhur prej dekadash. E vërteta e hidhur është se edhe nëse NATO mbijeton zyrtarisht këtë periudhë ndryshimesh dhe vazhdon të ekzistojë si një organizatë “zombi”, ajo do të bëhet e parëndësishme nëse fjala e saj nuk mbështetet më nga fuqia e armëve të saj.
Sa për BE-në, nëse dëshiron të jetë një aktor në skenën globale, duhet të ndalojë së mbështeturi te një mburojë që duket gjithnjë e më shumë imagjinare. Zgjedhja për Evropën është e qartë: ose të ndërtojë një kapacitet real dhe autonom mbrojtjeje dhe të jetë e vendosur ta përdorë atë, ose të përgatitet të jetojë në një botë që nuk mbrohet më nga privilegjet e një epoke të kaluar.