Gjermania, Franca, Holanda, Belgjika dhe Luksemburgu kërkojnë forcimin e mekanizmave mbrojtës që do t’i lejonin Bashkimit Europian të veprojë më shpejt ndaj shkeljeve demokratike dhe ligjore në shtetet e ardhshme anëtare. Propozimi pasqyron, sipas tyre, mësimet e nxjerra nga periudha e Viktor Orbánit.
Sipas dokumentit të përbashkët, BE-ja duhet të pajiset me mjete shtesë për të reaguar më shpejt ndaj vendeve të reja që shkelin të drejtat themelore dhe parimet demokratike, ndërsa procesi i zgjerimit po merr sërish rëndësi.
Propozimi, i parë nga Euronews, sugjeron që traktatet e anëtarësimit të vendeve të ardhshme të forcohen me klauzola mbrojtëse, të cilat do të lejonin ndëshkime të shpejta si pezullimi i fondeve apo edhe i të drejtave të votës.
Po ashtu, vendet e reja anëtare do të kenë të kufizuar të drejtën e vetos për një periudhë të pacaktuar, për të shmangur bllokime të papritura në vendimmarrjet kryesore të BE-së. Politika e jashtme e Bashkimit Europian kërkon aktualisht unanimitet.
“Zgjerimi nuk duhet të dëmtojë aftësinë tonë për të vepruar”, tha një diplomat.
Reagim ndaj përvojës me Hungarinë
Nisma shihet kryesisht si reagim ndaj përvojës së BE-së me Viktor Orbán, i cili gjatë 16 viteve në pushtet në Hungari ka përdorur vazhdimisht veto për të bllokuar vendime të rëndësishme të unionit. Reformat e tij që dobësuan sistemin e kontrollit dhe balancës kanë çuar në procese ligjore dhe ngrirjen e miliardave euro fonde europiane.
Më herët këtë vit, vetoja e tij ndaj një kredie prej 90 miliardë eurosh për Ukrainën shkaktoi akuza të forta për mungesë besnikërie dhe shantazh politik.
Dokumenti propozon gjithashtu një klauzolë të re mbrojtëse mbi parimin e bashkëpunimit të sinqertë, të cilin Orbán është akuzuar se e ka shkelur.
“Duke u bazuar në mësimet e zgjerimeve të kaluara, na duhet një qasje e re ndaj traktateve të anëtarësimit. Një kopjim i thjeshtë i tyre nuk mjafton. Të gjitha opsionet duhet të jenë në tryezë”, thuhet në dokument.
Ndryshime në procesin e zgjerimit
Brukseli ndodhet aktualisht në fazat e hershme të hartimit të traktatit të anëtarësimit për Malin e Zi, që konsiderohet kandidati më i avancuar.
Dokumenti synon të ndikojë në negociatat aktuale dhe të shërbejë si model për vendet e tjera kandidate, përfshirë Ukrainën, Moldavinë, Shqipërinë, Maqedoninë e Veriut dhe Serbinë.
Megjithëse asnjë vend nuk përmendet drejtpërdrejt, referenca për periudha tranzitore në politikën bujqësore dhe fondet e kohezionit shihet si reflektim i shqetësimeve të disa kryeqyteteve ndaj aplikimit të Ukrainës.
Po ashtu, sugjerohen masa kalimtare për të zbutur ndikimet e mundshme të lëvizjes së lirë të punëtorëve në tregun e punës, standardin e jetesës dhe strehimin.
“Klauzolë e mos-regresit”
Elementi qendror i dokumentit është sundimi i ligjit. Në vitet e fundit, BE-ja është përballur me prirje regresi demokratik në disa vende anëtare, përfshirë Hungarinë, Poloninë dhe Sllovakinë.
Sipas propozimit, duhet të krijohet një “klauzolë mos-regresi” si normë detyruese për anëtarët e rinj. Në rast shkeljesh, BE-ja do të mund të marrë masa mbrojtëse përtej mekanizmave ekzistues si procedurat e shkeljes apo ngrirja e fondeve.
Gjithashtu, propozohet thjeshtimi i nenit 7 të traktateve të BE-së, i njohur si “opsioni bërthamor”, që lejon pezullimin e të drejtave të votës së një shteti anëtar. Aktualisht kjo kërkon unanimitet, por propozimi synon ta bëjë të mundur me shumicë të cilësuar prej 4/5.
Sipas dokumentit, kjo do të lejonte veprim më të shpejtë në rast të regresit demokratik në vende të reja anëtare.
Propozimi vjen në një moment debati të shtuar në BE për reformimin e procesit të zgjerimit dhe përshtatjen e tij me realitetin e ri gjeopolitik.