Më 25 maj, Papa Leoni XIV iu drejtua në Vatikan anëtarëve të Intergrupit për Demografinë të Parlamentit Europian me një paralajmërim se Europa rrezikon të shndërrohet në “kontinentin e vjetër” – jo për shkak të historisë së saj të lashtë, por për shkak të plakjes së popullsisë. Sipas Atit të Shenjtë, rënia e lindshmërisë dhe plakja demografike përbëjnë “një sfidë urgjente me pasoja konkrete për miliona njerëz dhe familjet e tyre”.
Këto komente u bënë në të njëjtën ditë kur u publikua enciklika e shumëpritur Magnifica Humanitas, e cila trajton mbrojtjen e dinjitetit njerëzor në epokën e inteligjencës artificiale. Siç kanë argumentuar me të drejtë figura të botës fetare dhe politike, kolapsi demografik i Europës nuk është thjesht një problem ekonomik, por një krizë qytetërimore dhe shpirtërore. Një shoqëri që humbet besimin te vlera e jetës njerëzore, me kalimin e kohës humbet edhe besimin për të sjellë jetë të re në botë. Dhe pa breza të rinj, vetë qytetërimi ynë nuk mund të mbijetojë.
Kjo është një krizë qytetërimore që duhet t’i detyrojë politikëbërësit të veprojnë me urgjencë. Megjithatë, asnjë nga zgjidhjet e propozuara apo të zbatuara deri më sot nuk ka dhënë rezultatet e dëshiruara. Madje, shumë prej tyre nuk kanë qenë mjaftueshëm ambicioze. Në Hungari, kryeministri Viktor Orbán vendosi një sërë stimujsh ekonomikë dhe dedikoi rreth 5 për qind të PBB-së për rritjen e lindshmërisë, por rezultatet mbetën të kufizuara, përveç një rritjeje të dukshme të numrit të martesave. Në Francë, përpjekja e presidentit Emmanuel Macron për të rritur moshën e pensionit rezultoi një dështim politik. Në të gjithë Europën, normat e fertilitetit vazhdojnë të qëndrojnë dukshëm nën nivelin e nevojshëm për zëvendësimin e popullsisë. Shtetet që dikur karakterizoheshin nga familje të mëdha po mbështeten gjithnjë e më shumë te emigracioni masiv dhe automatizimi për të përballuar plakjen e popullsisë. Kjo nuk është një zgjidhje e qëndrueshme dhe as e dëshirueshme në planin afatgjatë.
Kultura moderne mban një pjesë të konsiderueshme të përgjegjësisë për këtë krizë. Një pjesë e madhe e elitave në media, politikë dhe akademi e paraqesin martesën dhe fëmijët jo si bekime, por si kufizime të lirisë individuale. Duke promovuar një fokus të tepruar te vetja, kultura bashkëkohore e portretizon jetën familjare si të vjetëruar dhe të rëndë. Ati i Shenjtë kritikoi “pretendimet kontradiktore të politikave që deklarohen si mbështetëse të familjes, ndërkohë që diskriminojnë amësinë, e paraqesin abortin si të drejtë themelore dhe minojnë vetë dëshirën për të krijuar familje”.
Ky kontradiktë qëndron në zemër të shpërbërjes demografike të Perëndimit. Qeveritë shprehin shqetësim për rënien e lindjeve, ndërkohë që vazhdojnë të ruajnë kushte ekonomike dhe kulturore që e bëjnë krijimin e familjes të duket pothuajse i pamundur. Natyrisht, shteti nuk mund të zgjidhë çdo problem dhe as të imponojë sjellje shoqërore me forcë. Por ai mund të krijojë një mjedis që lehtëson dhe inkurajon ato vlera që dëshiron të promovojë. Pikërisht ky duhet të jetë roli i qeverive, dhe urgjenca e një veprimi të koordinuar e afatgjatë nuk mund të nënvlerësohet. Europa duhet ta trajtojë krizën demografike si një prioritet strategjik, përmes një riorientimi të thellë të politikave ekonomike dhe kulturore.
Një shoqëri e shëndetshme krijon kushte ku martesa dhe familja bëhen mundësi reale, të qëndrueshme dhe tërheqëse, si nga pikëpamja kulturore ashtu edhe financiare. Të rinjtë duhet të kenë besimin se mund të përballojnë strehimin, të mbështeten në punësim të qëndrueshëm dhe të sigurojnë të ardhura të mjaftueshme për rritjen e fëmijëve. Kujdesi për nënën dhe fëmijën nuk duhet të trajtohet si luks apo mall tregu. Në Izrael, i vetmi shtet i zhvilluar që ruan norma fertiliteti mbi nivelin e zëvendësimit, kujdesi për lindjen subvencionohet plotësisht nga shteti, nga shtatzënia deri në periudhën pas lindjes, ndërsa trajtimet e zakonshme të fertilitetit ofrohen falas dhe pa motive fitimi. Nëse shteti pretendon se duhet të financojë programe të shumta sociale, atëherë ai duhet të pranojë edhe përgjegjësinë e tij për të mbështetur nevojën më themelore të popullsisë vendase: ripërtëritjen e vetvetes.
Ankthet e brezit të ri që shtyjnë martesën dhe lindjen e fëmijëve nuk burojnë vetëm nga mungesa e besimit, edhe pse kjo mbetet një çështje serioze. Kostoja në rritje e banesave, inflacioni, pasiguria ekonomike, rënia e besimit shoqëror dhe polarizimi politik janë realitete që ndikojnë drejtpërdrejt në vendimet familjare. Kur një çift 25-vjeçar shtyn martesën dhe prindërimin sepse nuk mund të përballojë blerjen apo marrjen me qira të një banese, kjo është një përgjigje racionale ndaj një mjedisi që është bërë armiqësor ndaj stabilitetit afatgjatë.
Për dekada me radhë ka dominuar ideja se rritja ekonomike mund të shkëputet nga formimi i familjes. Në këtë logjikë, qytetarët janë trajtuar si njësi të këmbyeshme prodhimi dhe konsumi. Neglizhimi i komuniteteve dhe i vazhdimësisë brez pas brezi ka prodhuar një shoqëri të zhgënjyer dhe të çrrënjosur. Ironia është se Europa moderne gëzon një nivel pothuajse të pashembullt pasurie dhe zhvillimi teknologjik, ndërsa njëkohësisht has vështirësi për të ruajtur vazhdimësinë më themelore njerëzore. Kontinenti që ndërtoi një nga qytetërimet më të mëdha në histori nuk arrin më t’i bindë të rinjtë e tij se e ardhmja meriton të ndërtohet përmes familjes dhe fëmijëve.
Ka shumë arsye pse Europa dhe Perëndimi ndodhen në këtë krizë. Forca të ndryshme kulturore dhe ideologjike kanë kontribuar në dobësimin e lidhjeve familjare, të detyrimeve komunitare dhe të kuptimit transcendent të jetës. Megjithatë, nëse politikat shtetërore, ndikimet kulturore dhe prirjet intelektuale kanë ndihmuar në dobësimin e martesës dhe familjes, atëherë po këto instrumente mund të përdoren edhe për rikthimin e tyre.
Mbi të gjitha, Europa ka nevojë për politikëbërës që të ndërmarrin hapa të guximshëm për ndërtimin e një kulture që mbështet martesën dhe familjen: një kulturë ku çiftet mund të sigurojnë një jetë të qëndrueshme për fëmijët e tyre, ku amësia mbrohet dhe ku të pasurit fëmijë nuk shndërrohet në një barrë të papërballueshme financiare. Historia njeh shumë qytetërime që kanë rënë si pasojë e pushtimeve apo luftërave. Më të rralla, por ndoshta më tragjike, janë ato qytetërime që humbasin besimin tek vetja dhe nuk gjejnë më vullnetin për të jetuar e për të ndërtuar të ardhmen për brezat që vijnë.